http://ensaiospioneiros.usf.edu.brINTEGRAÇÃOENSINO-SERVIÇO-COMUNIDADE:AEXPERIÊNCIADAUNIDADEDESAÚDEESCOLAESTRATÉGIADESAÚDEDAFAMÍLIA"SÃOFRANCISCODEASSIS"NOMUNICÍPIODEBRAGANÇAPAULISTA/SP.TEACHING-SERVICE-COMMUNITYINTEGRATION:THEEXPERIENCEOFTHEHEALTHSCHOOLUNITFAMILYHEALTHSTRATEGY“SÃOFRANCISCODEASSIS”INBRAGANÇAPAULISTACITY,STATEOFSÃOPAULO.OLIVEIRA,R.M.1;LEME,G.V.F.P.2;VELOSO,R.V.3;MENESES,E.C.3;FERRER,M.L.P.4;LEME,L.A.F.P.5;TOGNETTI,V.M.5,FREIRE,A.C.G.F.5;SANTOS,K.L.6;OLIVEIRA,V.P.6;TERRA,E.M.6;NEGRINI,L.D.O.21CursodeBiomedicina;2CursodeEnfermagem;3CursodeFarmácia;4CursodeFisioterapia;5CursodeOdontologia;6CursodeMedicina–UniversidadeSãoFranciscolisamara.negrini@usf.edu.brRESUMO.Aintegraçãoensino-serviço-comunidadeéentendidacomootrabalhocoletivo,pactuadoeintegradoentreestudanteseprofessoresdoscursosdaáreadasaúdeetrabalhadoresdosserviçosdesaúde,gestoresecomunidade,visandoàqualidadedaatençãoàsaúdeedaformaçãoprofissional,alémdodesenvolvimentoesatisfaçãodostrabalhadoresdosserviçosdesaúde.Opresenteartigodeabordagemquanti-qualitativaemétodoexploratórioexibiráascaracterísticasdoprocessodeimplementaçãodaUnidadeEscolaEstratégiadeSaúdedaFamília“SãoFranciscodeAssis”,comotambém,aopiniãodaclientela–satisfaçãodosusuários,discentesedocenteseaspotencialidadesedesafiosdoprojetoquecontaatualmentecom2.646usuários,osquaissãoassistidosintegralmenteporequipeparametrizadadecomposiçãohíbrida.Entrejaneiroejunhode2017ofertou3.620atendimentosindividualizados,alémdeaçõescoletivasquecontaramcomaparticipaçãode183acadêmicos.Comumaabordageminterdisciplinar,aassistênciatemsebaseadonoacolhimentodademandaespontânea,napráticahumanizada,nadiscussãocoletivadoscasosenacontinuidadedocuidado,confirmandoqueaintegraçãoensino-serviço-comunidadeapresentaavançosetambémmuitosdesafios,especialmentenacompreensãodeseusentidoconceitual,cabendosalientaropapelsignificativodosgestoresmunicipaisnesteprocesso.Opresenteestudoalcançouseusobjetivosetevesuaimportância,podendocontribuirparaoaprimoramentodaintegraçãoESCnoSUS,mobilizandoiniciativasenovasdiscussões.Palavras-chave:ServiçosdeIntegraçãoDocente-Assistencial,EducaçãoSuperior,SistemaÚnicodeSaúde.ABSTRACT.Theteaching-service-communityintegrationisunderstoodasthecollectivework,agreedandintegratedbetweenstudentsandprofessorsofthecoursesofhealthareaandworkersofhealthservices,managersandcommunity,aimingatthequalityofhealthcareandvocationaltraining,aswellasthedevelopmentandsatisfactionoftheworkersofthehealthservices.Thearticleofquantitative-qualitativeapproachandexploratorymethodwillshowthecharacteristicsoftheimplementationprocessoftheFamilyHealthStrategy-FHS-"SãoFranciscodeAssis",aswellastheopinionofcustomers-users,studentsandprofessorssatisfactionandpotentialitiesandchallengesoftheproject.Currently,thereare2,646usersatFHS"SanFranciscodeAssis",whoareentirelyassistedbyaparameterizedstaffofhybridcomposition(FHSandMunicipalDepartmentofHealthofBragançaPaulistacity,stateofSaoPaulo).BetweenJanuaryandJuneof2017wereoffered3.620individualappointments,aswell26
http://ensaiospioneiros.usf.edu.brascollectiveactionswhichwereattendedby183academics.Withaninterdisciplinaryapproach,healthcarehasbeenbasedonthereceptionofspontaneousdemand,humanizedpractice,collectivediscussionofcasesandcontinuityofcare,confirmingthattheteaching-service-communityintegrationpresentsadvancesandalsomanychallenges,especiallyinunderstandingitsconceptualmeaning,emphasizingthesignificantroleofmunicipalmanagersinthisprocess.Thestudyreacheditsobjectivesandhaditsimportance,tocontributetotheimprovementoftheteaching-service-communityintegrationintheUnifiedHealthSystem,mobilizinginitiativesandnewdiscussions.Key-words:Professor-AssistencialIntegration,CollegeEducation,UnifiedHealthSystem.INTRODUÇÃOEntende-seporintegraçãoensino-serviço-comunidade–ESCotrabalhocoletivo,pactuadoeintegradoentreestudanteseprofessoresdoscursosdeformaçãonaáreadasaúdeetrabalhadoresquecompõemasequipesdosserviçosdesaúde,incluindo-seosgestoreseacomunidadeapartirdaparticipaçãoecontrolesocial,visandoàqualidadedaatençãoàsaúdeindividualecoletiva,àqualidadedaformaçãoprofissionaleodesenvolvimentoesatisfaçãodostrabalhadoresdosserviçosdesaúde(ALBUQUERQUEetal,2008).CientedequeoprocessodeensinareaprendernestesnovoscenáriosseformaapartirdaintegraçãoESC,queporsuanaturezaéparticipativaedeconstruçãocoletiva,tendocomoeixocentralotrabalhocotidianonosserviçosdesaúde,aUniversidadeSãoFrancisco–USFeaPrefeituraMunicipaldeBragançaPaulista/SP–PMBP,porintermédiodesuaSecretariaMunicipaldeSaúde–SMSa/BP,têmestreitadosuasrelaçõesnasúltimasdécadas,proporcionandoainserçãoefetivadosalunosemcenáriosdepráticaassistencial,ampliandoosespaçosdeintegraçãointerinstitucional,assimcomoproporcionandoaqualificaçãodaassistênciaofertada.Talconjunturaseconsolidacomacelebração,emagostode2016,doContratoOrganizativodeAçãoPúblicaEnsino-Saúde–COAPES1,oqualtêmsuasdiretrizesvoltadasparaofortalecimentodoprocessodeintegraçãoESCnoâmbitodoSistemaÚnicodeSaúde–SUS,beneficiandoosistemacomainserçãomultiprofissionaldosestudantes–futurostrabalhadoresdoSUS–cujoaprendizadoédirecionadoasdemandasexistentes,assimcontribuindoparaoaperfeiçoamentoefortalecimento(BRASIL,2015).Em2003,VilelaeMendesapontaramqueainterdisciplinaridadeseconfigurapelacapacidadedastrocasepelograudeintegraçãorealdasdisciplinasnointeriordeummesmoprojeto.Paraosautores,otermointerdisciplinaridadeaindanãopossuiumadefiniçãoúnicaeestável.JáScherer,PireseJean(2013)destacaramqueanaturezamultidimensionaldoserhumanorequerpráticasprofissionaisinterdisciplinaresquepossamconceber"formasmaisabrangentesetotalizadorasdeaproximar-sedarealidade"equesejamcoerentescomosprincípiosdauniversalidade,equidadeeintegralidadedaatençãoquenorteiamoSUS,alémdeidentificarainterdisciplinaridadecomoumpotencialcaminhoparaintegrarconhecimentoeação,qualificandooagir,nabuscapelaintegralidadedaatenção.Assim,depreendemosqueainterdisciplinaridadeexigeaintegraçãonãosomentedesaberes,mastambémdepráticas,e1PrevistonaLeinº12.871,de22deoutubrode2013,queinstituioProgramaMaisMédicos,alteraasLeisnº8.745,de9dedezembrode1993,enº6.932,de7dejulhode1981,edáoutrasprovidências,assimcomonaResoluçãonº03,de20dejunhode2014queinstituiasDiretrizesCurricularesNacionaisdoCursodeGraduaçãoemMedicinaedáoutrasprovidênciasenaPortariaInterministerialnº1.127/MEC/MS/2014,queinstituiasdiretrizesparaacelebraçãodosContratosOrganizativosdeAçãoPúblicaEnsino-Saúde(COAPES),paraofortalecimentodaintegraçãoentreensino,serviçosecomunidadenoâmbitodoSistemaÚnicodeSaúde(SUS).27
http://ensaiospioneiros.usf.edu.brintegraerenormalizaasdisciplinaseasprofissõesdelasdecorrentes,concretizando,aofinal,aíntimarelaçãoentreconhecimentoeação.NestesentidoeapartirdopressupostodequeaAtençãoPrimáriaemSaúde–APSéaportapreferencialdeacessoaoSUSeaordenadoradocuidado,USFeaSMSa/BP,implementaramemsetembrode2016,aprimeiraUnidadeEscola–UEdeEstratégiadeSaúdedaFamília–ESFdaRegiãodeSaúde–RSdeBragança,entãodenominada“SãoFranciscodeAssis”.LocalizadanoConjuntoHabitacionalMarceloStefaniéconsequênciadoprojetodemoradiadeinteressesocialdo“ProgramaMinhaCasaMinhaVida”,bairroÁguaClaradoreferidomunicípio.AUE“SãoFranciscodeAssis”trata-sedeumadasconquistasparaoaprimoramentodasrelaçõesinstitucionaisdeintegraçãoESCeatuacomocenáriodepráticaparaoscursosdegraduaçãodeBiomedicina,Enfermagem,Farmácia,Fisioterapia,MedicinaeOdontologia,assimcomo,aosprogramasdepós-graduaçãoeresidênciaemsaúdedaUSF.Alémdisso,éconsideradaequipamentodesaúdedefundamentalimportânciaparaapopulaçãoadstrita–altamentevulnerável–umavezquerefleteagarantiadoacessodestesaoSUS.Talestratégiainovadoraproporcionaaofertadeserviços,visandoatenderaosprincípiosediretrizesdoSUSapartirdeumaassistênciaàsaúdedequalidadeequepossibiliteamelhoriadoperfildesaúdedapopulaçãoassistida,bemcomoumcenáriodepráticaquepermitaaformaçãointegraldosdiscentes,comofortalecimentodesuashabilidadesecompetências.Assim,consideradaarelevânciadestacadaacercadaintegraçãoESCnoâmbitodoSUSenaformaçãoprofissionalemsaúde,bemcomo,osdesafiosparaainterdisciplinaridadenaAtençãoàSaúdeédeextremarelevânciaocompartilhamentodeexperiênciasarespeitodatemática.Destemodo,opresenteartigoobjetivaapresentarosesforçosdaUSFeSMSa/BP,apartirdaimplantaçãodeumaUEESF“SãoFranciscodeAssis”comoferramentaparaoaprimoramentodestesprocessos,visandodestacaroscaminhospercorridosparaasuaimplementação,alémdosdesafiosepotencialidadesidentificadas.Entretanto,éimportantedestacarquemuitossãoosdesafiosparaasuaplenaoperacionalização,sobretudonoqueserefereàcomplexidadedoprocessosaúdedoençaeanecessidadedaabordageminterdisciplinar.METODOLOGIAOmétodoexploratório,comabordagemqualitativaequantitativafoiutilizadoparaestruturaropresenteestudodecaso,quepretendeapresentaroprojetoUEESF“SãoFranciscodeAssis”comoferramentaparaoaprimoramentodaintegraçãoESCnoSUSnomunicípiodeBragançaPaulista/SP.Paratal,optou-sepelacaracterizaçãodospontosestruturantesdoprocesso,sendoeles:1.Característica,OrganizaçãoeAtribuiçõesdospares–USFeSMSa;2.Opiniãodaclientela–Satisfaçãodosusuários,discentesedocentes;ea3.Descriçãodaspotencialidadesedesafiosparaumaassistênciaemsaúde,resolutivaehumanizada,pautadanainterdisciplinaridade.RESULTADOSEDISCUSSÃOCaracterística,OrganizaçãoeAtribuiçõesdosparesOprocessodeimplantaçãodaUEESF“SãoFranciscodeAssis”foiiniciadoem05desetembrode2016e,desdeasuaetapainicial,todaaatençãoemsaúdetemsebaseadonagarantiadaUniversalidade,EquidadeeIntegralidadedocuidado,princípiosdoutrináriosdoSUS,comaçõesdePromoçãodeSaúde,PrevençãodeDoençaseAssistênciaàSaúde28
http://ensaiospioneiros.usf.edu.br(BRASIL,1990).Comacomposiçãohibridadesuaequipe,aUEfuncionadesegundaasexta-feira,das08h00às17h00,sendoqueosprofissionaisdaSMSa/BPatuamcomoagentescomunitáriosdesaúde,noapoioaoasseioecomotécnicosdeenfermagemeadministrativoeosprofissionaisdaUSFatuamcomoassistenciais,professoresepreceptoresdedisciplinasdoscursosdegraduaçãodeBiomedicina,Enfermagem,Farmácia,Fisioterapia,MedicinaeOdontologia,assimcomo,dosprogramasdepósgraduaçãoeresidênciaemsaúde,compondo01(uma)equipeparametrizadadeESF2,alémdeprofissionaisdeapoio,exercendopapelsemelhanteaosdosNúcleosdeApoioàSaúdedaFamília–NASF,cujoobjetivocentraléodeampliaraabrangênciadasaçõesdaatençãobásica,bemcomosuaresolubilidade,apoiandoainserçãodaESFnarededeserviçoseoprocessodeterritorializaçãoeregionalizaçãoapartirdaAtençãoBásica–AB(BRASIL,2011).Dopontodevistaestrutural,aUEESF“SãoFranciscodeAssis”contacomumainfraestruturafísicaparaaté02(duas)equipesampliadasdesaúdedafamília,podendoatuarjuntoaumapopulaçãoadstritadeaté8milusuáriosdesaúde,contém04consultórios,salaparaosagentescomunitáriosdesaúde,espaçoparaatividadescoletivas,alémdeáreastécnicas.Todoofornecimentodeequipamentosemobiliários,bemcomo,asdespesascominsumos,materiaismédicosedeenfermagem,medicamentos,comunicaçãoeconectividadesãoderesponsabilidadedaSMSa/BP(BRASIL,2011).OplanejamentoeorganizaçãodocuidadosãoresponsabilidadedaUSF,demodoagarantiroatendimentohumanizado,acolhedorelivredequalquerdiscriminaçãobaseadoemumaabordageminterdisciplinar.Paratal,aUSFcomprometeu-seemconcentrar,desdequerespeitadaacapacidadeinstaladadoserviço,asatividadesdaresidênciaemsaúde,dointernatomédicoedosestágiossupervisionadosdoscursosdaáreadasaúde,respeitadososlimitesdecargahoráriapreconizadosnasDiretrizesCurricularesNacionaisdoMinistériodaEducação–DCN/MEC.Assim,asaçõeseserviçosdesaúdeforamorganizadoscombasenaPolíticaNacionaldeAtençãoBásica–PNABvisandogarantirocadastramentodapopulaçãousuáriaresidentenoterritóriodeabrangênciaeoatendimentodademandaespontâneaeprogramada,noâmbitoaUEedomicíliodosusuários(BRASIL,2011).Valedestacarquesãoprevistasaçõesdemonitoramentoeavaliaçãoacercadaprodutividade,qualidadedaassistência,alémdasatisfaçãodosusuários,discentesedocentes3.AtualmenteaUEpossui875famíliascadastradas,totalizando2.646cadastrosindividuais.Observam-seainda214domicíliosfechadose15recusasparacadastro.Apresentam-seaseguirasinformaçõesdeproduçãodesaúdereferentesaoperíododejaneiroajunhode2017,asquaisforamestruturadas,inicialmentedeformaglobalesequencialmenteemáreasespecíficas.Salienta-sequeaverificaçãodaprodutividadenãotemcomoobjetivoprincipal,aanáliseouverificaçãodocumprimentodemetasestabelecidasefaturamento,processoscomumenteutilizadosnoSUS,massim,quantificareapresentarnumericamenteaspossibilidadesdeatuaçãooportunizadasaosdiscentesdaUSF.2ParaefeitosdeparametrizaçãonoProgramaNacionaldeMelhoriadoAcessoedaQualidadedaAtençãoBásica(PMAQ)PMAQ,aequipedaESFficarácondicionadaaoseucadastramentonoCNES,agrupandoosprofissionaisdenívelsuperior,deacordocomasseguintesfaixasdecargahorária:40hdeenfermagem,40hdemédicoe40hdecirurgiãodentista.Fonte:ManualInstrutivoparaasEquipesdeAtençãoBásica(SaúdedaFamília,SaúdeBucaleEquipesParametrizadas)eNúcleosdeApoioàSaúdedaFamília(NASF)doMinistériodaSaúde(2013).3Osatendimentosrealizadosnoanode2016nãoserãodescritosnestetrabalho,tendoemvistaqueduranteesteperíodoaequipeesteveempenhadanoprocessodeterritorialização,cadastramentodapopulaçãoadstritaeestruturaçãodaunidade–instalaçãogradualdemobiliárioeequipamentos,alémdoatendimentodademandaespontâneadosusuários,considerandosetratardepopulaçãovulnerávelequeseencontravadescobertaatéentão.29
http://ensaiospioneiros.usf.edu.brFonte:GerenciadordeInformaçõesLocal–GIL:ColetaManual.Figura01–Distribuiçãomensal,semestralemédiadosatendimentosindividuaisrealizadospelosdiscentessobasupervisãodosprofessoresepreceptores,naUE“SãoFranciscodeAssis”,noperíododejaneiroajunhode2017.Deacordocomosdadossupraapresentados,épossívelverificarqueaofinaldomêsdejunhode2017foramcontabilizados3.620atendimentosindividuais,comumamédiamensalde603atendimentos.Observa-seaindaquejaneirofoiomêscommenorprodutividade,justificadopeloperíododerecessodiscente,quandopermanecemalémdaequipedeapoio,apenas01profissionalmédicoe01profissionalenfermeiroemesquemaespecialdeatendimento.Tambémfoievidenciadoumcrescimentosubstancialnonúmerodeatendimentosrealizadosnomêsdemarço,com935atendimentos.Paraocálculoforamincluídososatendimentosrealizadosnoâmbitodaunidadedesaúde,assimcomo,osatendimentosrealizadosnodomicíliodosusuários,duranteasvisitasdomiciliares.Consideram-seatendimentosindividuais:asconsultasmédicas,odontológicasedeenfermagemrealizadaspelosprofissionaisquecompõesaequipeampliada,oatendimentofisioterapêutico,psicológicoenutricional,alémdascoletasdesangueparaexameslaboratoriaisrealizadaspelosprofissionaisqueatuamnaunidade,conformeformatopropostopeloMinistériodaSaúde–MSparaosNúcleosdeApoioàSaúdedaFamília–NASF(BRASIL,2011).30
http://ensaiospioneiros.usf.edu.brFonte:GerenciadordeInformaçõesLocal–GIL:ColetaManual.Figura02–Distribuiçãomédiadosatendimentosindividuaisrealizadospelosdiscentes,conformeaáreadeatuação,sobasupervisãodosprofessoresepreceptores,naUE“SãoFranciscodeAssis”,noperíododejaneiroajunhode2017.AanálisedosdadosacimarevelaqueosdiscentesdoCursodeMedicinarealizaramumamédiamensalde250atendimentos,totalizandoaofinaldosemestreavaliado,1.502atendimentosindividuais.Dentreosatendimentosindividuais,incluem-se:asconsultasmédicasrealizadasnoâmbitodaunidadedesaúde,assimcomo,asrealizadasnodomicíliodousuárioduranteasvisitasdomiciliares.ImportantedestacarquenaAtençãoBásica,asconsultassãodistribuídasentreconsultasprogramadasededemandaespontânea(BRASIL,2011;BRASIL,2010).Paraademandaprogramada,osatendimentossãoplanejadosparaatingirtodaafamília–nasdiversasfasesdodesenvolvimentohumano,alémdeatenderasáreaspriorizadaspeloMinistériodaSaúdeemfunçãodesuarelevânciacoletiva–saúdedacriançaeadolescente,saúdedamulheregestante,saúdedohomem,saúdedoidoso,saúdemental–álcooleoutrasdrogas,saúdedapessoacomdeficiência,entreoutras(BRASIL,2011).Jánademandaespontânea,apartirdoacolhimentoeescutaqualificada,aequipebuscaidentificarquaissãoasdemandas,questõessociais,paraentãosedefinirotipodeatendimentoqueousuárioreceberá–seserádirecionadoounãoaomédicoeseteráatendimentoimediatoouprogramado(BRASIL,2010).Destaca-setambémqueaofinaldoperíodoavaliado,contabilizaram-se525atendimentosindividualizadosrealizadospelosdiscenteseresidentesdeEnfermagemsobasupervisãodeprofessoresepreceptores,comumamédiamensalde88atendimentosindividualizadosnoâmbitodaunidadedesaúdeenodomicíliodousuáriodesaúde–emvisitadomiciliar-VD,comatendimentosprogramadosededemandaespontânea.CaberessaltarquenaAtençãoBásica,oEnfermeironãoatuaexclusivamentenaatençãoàsaúdedosusuários,jáquesuasatribuiçõessãomúltiplaseenglobamodesenvolvimentodaeducaçãocontinuadaepermanentedaequipe,coordenaçãodotrabalhodosAgentesComunitáriosdeSaúdeeEquipedeEnfermagem–planejar,monitorareavaliarasaçõesdesenvolvidas–alémdegerenciaroperacionalmenteofuncionamento–asseio,manutenção,insumoseequipamentos.Destemodo,alémdasatividadesassistenciais,oracontabilizadas,osdiscenteseresidentesdeenfermagemrealizamaçõesdegestãolocaldaunidade,taiscomo:buscaativadefaltosos,escalas,solicitações,desenvolvimentodeaçõesdeeducaçãopermanente,entreoutrasatividadespertinentes(BRASIL,2011).Osdadosdeproduçãoemserviço(Gráfico2)demonstramaindaqueamédiamensalde31
http://ensaiospioneiros.usf.edu.bratendimentosodontológicosé175,sendoquenoperíododejaneiroajunhode2017foramrealizados1.047atendimentosindividualizados,ressaltando-sequeaausênciadeprodutividadenomêsdejaneirosedeuemfunçãodorecessoacadêmico.Paratanto,aUEESF“SãoFranciscodeAssis”contacomdoisequipos4paraoatendimentodosusuários.Paraagestãodoacesso,osagendamentossãoplanejadosparagarantiroequilíbrioentreprimeirasconsultas–novospacientes,retornos–cuidadocontinuadoedemandaespontânea.ComenfoquenamanutençãoemelhoriadaSaúdeBucaldosusuários,aodontologianaAtençãoBásicavisanãosóotratamentodasdoenças,masprioritariamenteapromoçãodesaúde–hábitossaudáveisemedidaspreventivasquepermitamamudançadosparadigmasculturaisdequeaodontologiaselimitaa“extraçãodedentesdoentes”(BRASIL,2011).AlémdasaçõesrealizadasnoâmbitodaUEESF“SãoFranciscodeAssis”,nodomicíliodousuário–especialmenteorientaçãoaosgruposcomriscospotencializados–aequipedeSaúdeBucalatuanasescolasdoterritóriocomaçõespromotorasdesaúdebucal–escovaçãosupervisionada,avaliaçãoeorientação–permitindoaosdiscentesvivenciarassingularidadesdaodontologiasocial.Tambémfoipossívelverificarque,aofinaldomêsdejunhode2017,foramtotalizados235atendimentosindividualizadosdeFisioterapia,comumamédiade47atendimentospormês.Ofisioterapeutaatuanasaúdedafamílianaatençãointegraljuntoàsfamíliasparaapromoçãodehábitossaudáveis,naprevençãodedoençasecomaçõesinterdisciplinares,visandoassistência,acessibilidadeeainclusãosocialdepessoasportadorasdenecessidadesespeciaisouincapacitadas(CREFITO-3,2017).SendonoâmbitodaUEESF“SãoFranciscodeAssis”,nodomicíliodousuárioouainda,nasescolasdoterritório,aspráticasorientadaspermitemaosdiscentesvivenciarassingularidadessociaiseassimprepararoindivíduopararealizarsuasatividadesdevidadiáriacommaiorindependênciapossívelemelhorqualidadedevida(CREFITO-3,2017).Noqueserefereascoletasdeexamespode-seobservarqueaofinaldoperíodoavaliadoforamtotalizados338atendimentosindividualizadosdaBiomedicina,comumamédiamensalde56atendimentos.NaUEESF“SãoFranciscodeAssis”osdiscentesdeBiomedicinatêmatuadodiretamentenasaçõesdecoleta,triagemeresultadodosexameslaboratoriaisetestesrápidosrealizadosnolocal,alémdodesenvolvimentointerdisciplinardeaçõespreventivasjuntoàcomunidade.AoBiomédico,cujaregulamentaçãodaprofissãosedeupelaLeinº6.684,de03desetembrode1979,competeatuaremequipesdesaúde,aníveltecnológicoenasatividadescomplementaresdediagnósticos(BRASIL,1979).Asuaatuaçãoemsaúdepública,maisespecificamentenaAPStemsidoapoiada,umavezqueacontribuiçãofuncionalepotencialdobiomédicoincluiaprevençãoepromoçãodasaúdepormeiodeeducaçãosanitária,coletaearmazenamentodematerialbiológicoparaanáliselaboratorialepesquisadepossíveisagentesetiológicosdemaiorincidêncianacomunidadeemqueatua(BRASIL,1979).Aanálisedosdadostambémdemostrouque,emmédia,sãorealizados07atendimentosmensaisindividualizadosdenutriçãoequeaofinaldoperíodoavaliadoforamrealizados41atendimentos.OsatendimentosnutricionaissãorealizadosnoâmbitodaUEESF“SãoFranciscodeAssis”,comotambémduranteasvisitasdomiciliaresesãoofertadospelosprofissionaisqueatuamnosprogramasderesidênciamultiprofissional,sendoeles:ResidênciaMultiprofissionalemSaúdeNeonatal–RMSNeResidênciaMultiprofissionalemSaúdeIntensiva–RMSN,sendoquenessesprogramastambémestáprevistaatuaçãonaAPSe4Equipamentonoqualsãomontadosesuportadososinstrumentosativosdetrabalhodocirurgiãodentista,comporexemploseringatríplice,altaebaixarotação,sistemapararemoçãodeplacabacterianaetártaro,fotopolimerizador,dentreoutros,bemcomoosmecanismosquepermitemqueestesinstrumentosfuncionem.Fonte:Anvisa(http://www4.anvisa.gov.br/base/visadoc/REL/REL[8186-2-2].PDF).32
http://ensaiospioneiros.usf.edu.brAtençãoEspecializadaHospitalar–AEH.TambémparticipamdoprogramaResidentespsicólogos,osquaisrealizaramemmédia04atendimentosmensais,totalizandoaofinaldoperíodoanalisado24atendimentos.Destaca-seasatividadesoradescritasseiniciaramsomenteemmarço.ValeressaltarqueosatendimentospsicológicosrealizadosnaUnidadeEscolasãoofertadospelasprofissionaisqueatuamnosprogramasderesidênciamultiprofissional:RMSNeRMSN.Todasasaçõessãodesenvolvidasinterdisciplinarmenteeapoiadasnaintegralidade.Opiniãodaclientela–SatisfaçãodosusuáriosAavaliaçãotemsidoentendidacomoferramentadefundamentalimportâncianoplanejamentoegestãodeserviçoseporsuaveztrazavisãodejulgamento,dapráticadeintervençõesqueauxiliamnatomadadedecisão,sendocapazdesubsidiarmudançasnaconstruçãoe/ounaimplementaçãodeprojetosdesaúdeetemcomoprincipalobjetivo,reordenaraexecuçãodasaçõeseserviços,osredimensionandodeformaacontemplarasnecessidadesdeseupúblico,dandomaiorracionalidadeaousodosrecursos(CARVALHO,2012).SegundoCaldana(2013)umdosprincipaismétodosutilizadosnaavaliaçãodosserviçosdesaúdetemsidoaavaliaçãodousuário,pormeiodepesquisasdesatisfação,quaissãoutilizadasparaaobtençãodeelementosquepodemsubsidiarasaçõesvoltadasparaamelhoriadoacessoequalidadedoatendimentoprestadoetemsetornadoumaferramentacríticanaconstruçãoeconsolidaçãodasaçõesdesaúde.ConsiderandoaimportânciadaavaliaçãodousuáriodesaúdeSUS,quantoàqualidadedoatendimento,numainstituiçãocomintegraçãoESCfoielaboradouminstrumentoavaliativosobreapercepçãodaestrutura,acesso,qualidadedeatendimentoecampoparaobservações.Oformuláriofoiaplicadonoperíododejaneiroatéjunhode2017eaamostracompostapor96usuáriosqueaceitaramparticipardapesquisa.OsdadosestãoapresentadosnoGráfico3.Fonte:PesquisadeSatisfação.Figura03–Distribuiçãosegundoaprocuradeatendimentosporáreasespecíficas,naUE“SãoFranciscodeAssis”,noperíododejaneiroatéjunhode2017(n=96).Aanálisedosdadosacimarevelaqueosatendimentosmédicoseodontológicos,assimcomoosatendimentosfarmacêuticosforamosmaiscitadosdentreosusuáriosentrevistados.Observa-seaindaqueosatendimentosdeapoioeatendimentosdoagentecomunitáriodesaúdeforamosmenoscitados.33
http://ensaiospioneiros.usf.edu.brFonte:PesquisadeSatisfação.Figura04–PercentualdesatisfaçãodosusuáriosquantoàqualidadedosatendimentosrecebidosnaUE“SãoFranciscodeAssis”,noperíododejaneiroajunhode2017(n=96).Osdadossupracitados(Figura4)apresentamopercentualdeaprovaçãodosusuáriosentrevistados,distribuídosdeacordocomasáreasprofissionaisqueprestamatendimento.Amédiadeaprovaçãofoide83%,sendoqueosatendimentosforamconsideradosexcelentespor36%dosentrevistados,ótimospor21%ebompor26%,sendoqueosatendimentosde34
http://ensaiospioneiros.usf.edu.brFisioterapiativeramaprovaçãode100%dosentrevistados.Observa-seaindaque15%dosentrevistadosconsideraramaqualidadedosatendimentosregular,ruimepéssima.Cottaetal.(2005)apresentaramemsuapesquisasobresatisfaçãodousuárionaESFdeummunicípiodeMinasGerais,tendoresultadossemelhantesaoverificadonopresenteestudo.Essesautoresreferemqueograudesatisfaçãoestáligadoaocuidadoemsaúdeofertado,emespecialnarelaçãoprofissional–usuário,destacando-seoestabelecimentodevínculoereconhecimentodooutrocomosujeitoprotagonistadaatençãoedocuidadoàsaúde,alémdoacolhimento,tendocomoeixoprincipalaatençãocentradanousuário.Fonte:PesquisadeSatisfação.Figura05–PercentualdesatisfaçãodosusuáriosquantoàresolutividadedaequipefrenteàdemandadosusuáriosatendimentosnaUE“SãoFranciscodeAssis”,noperíododejaneiroajunhode2017(n=96).ComrelaçãoaopercentualderesolutividadedaequipedaUE“SãoFranciscodeAssis”,(Figura5)78usuáriosentrevistados,oquerepresenta81%daamostra,afirmaramtertidosuasnecessidadestotalmenteresolvidase10(10%)parcialmenteresolvidas.SegundoPaim(2015)aAPScompõeoprimeironíveldeatenção,configuradacomoportadeentradaaosistemadesaúde,estabelecendoacessopreferencialàpopulaçãoecapazderesolvermaisde80%dosproblemasdesaúde.Assim,sugere-sequeapartirdasatisfaçãodosusuários,aUEESF“SãoFranciscodeAssis”vemconquistandoapartirdeumapráticahumanistaehorizontal,aresolutividadedaassistência.Opiniãodaclientela–SatisfaçãoDiscenteeDocenteSegundoBastas,BrandãoePinho(1997),asatisfaçãoéotermoutilizadoparaaexpressãodocontentamentodeumindivíduocomdeterminadasituação,serviçoougrupodeindivíduos.Considera-sesatisfeitaapessoaquetemsuasexpectativasalcançadas,nãoporumúnicopontofixo,masporumapercepçãomultidimensionaldasituaçãovivenciada.Assimsendo,numapesquisaqueavalieasatisfaçãodoacadêmicoháqueseconsideraratributosqueenvolvamoníveldesatisfaçãodoestudantecomtodaaexperiênciadeformação,asinstalaçõeserecursos,alémdapercepçãodoambienteacadêmicoeintelectual.Comointuitodemensurarasatisfaçãodosacadêmicosquantoaintegraçãoensino-serviço,foielaboradouminstrumentoavaliativo,comquestõesobjetivassobreapercepçãodosdiscentesaoqueserefereaestrutura,integraçãodasequipesdetrabalhoecampoparaprática,oqual,dentreaproximadamente183(100%)acadêmicos,residentes,professoresepreceptoresquepassaramporatividadesnaUE“SãoFranciscodeAssis”,foirespondidopor64(35%),cujosresultadosforamdestacadosnosgráficosaseguir.35
http://ensaiospioneiros.usf.edu.brFonte:PesquisadeSatisfação.Figura06–Percentualdesatisfaçãodosdiscentes,residentes,professoresepreceptoresquantoàqualidadedoatendimentoofertadonosbalcõesdeatendimentoerecepçãodaUE“SãoFranciscodeAssis”,noperíododejaneiroajunhode2017(n=64).Osdadossupracitados(Figura6)demonstramopercentualdesatisfaçãoquantoàqualidadedoatendimentoofertadopelarecepçãodaUE“SãoFranciscodeAssis”,sendoverificadoumgrauelevadodeaprovação(53acadêmicos-83%.Valedestacarquedosacadêmicosentrevistados33%consideraramoatendimentoexcelente,sendo33%ótimoe17%bom.Talresultadodemonstraboaintegraçãoecomunicaçãoentreosdosdiscentes,residentes,professoresepreceptoresearecepçãodaunidadedesaúde,oquepotencializaaqualidadedoatendimentoofertado.Poroutrolado,observou-seque10dosentrevistados(16%)consideraramoatendimentoregulareruim.Talresultadopodesercomplementadocomaobservaçãodeixadaemumdosformulários"Acreditoqueoatendimentonarecepçãoficariaexcelentesecontratassemaisumaprofissional",subentendendo-sequeaexistênciadeapenasumprofissionalnarecepçãosejainsuficienteparaademandadeatendimentosexistentes,cabendomaioresverificaçõesacercadaquestão.Fonte:PesquisadeSatisfação.Figura07–Percentualdesatisfaçãodosdiscentes,residentes,professoresepreceptoresquantoàqualidadedoatendimentodeenfermagemegestãolocaldaUE“SãoFranciscodeAssis”,noperíododejaneiroajunhode2017(n=64).Aanálisedosdados(Figura7)revelouelevadopercentualdesatisfaçãodosentrevistadosquantoàqualidadedoatendimentoofertadopelaequipedeenfermagem,demonstradopeloaltograuelevadodeaprovação(61dosentrevistados–96%daamostra),sendoque42%dosacadêmicosconsideraramoatendimentoexcelente,41%ótimoe13%bom.36
http://ensaiospioneiros.usf.edu.brTalresultadodemonstraaboainteraçãodasequipes,oquepotencializaaqualidadedoatendimentoofertado,umavezqueaatuaçãodaenfermagemestádiretamenteligadaàassistênciadopaciente,apoioàsequipesmédicas,organizaçãodofluxoeconsultórios,assimcomoorientaçãoaousuárioapósoatendimentomédico.Fonte:PesquisadeSatisfação.Figura08–Percentualdesatisfaçãodosdiscentes,residentes,professoresepreceptoresquantoàspossibilidadesdeaprendizadosobreSistemaÚnicodeSaúde–SUSesualógicadeatenção,naUE“SãoFranciscodeAssis”,noperíododejaneiroajunhode2017(n=64).Comrelaçãoàpercepçãodosacadêmicos(Figura8)sobreaspossibilidadesdeaprendizadosobreSistemaÚnicodeSaúde–SUS,osresultadosobtidosrevelaramelevadopercentualdesatisfaçãodosentrevistados,sendoque63dosdiscentes,residentes,professoresepreceptores(98%)consideraramocenáriodepráticaexcelente(31%),ótimo(42%)ebom(25%).Jácomrelaçãoàanálisequalitativa,osentrevistadosteceramdiversoselogiosàiniciativa,aoambiente–cenáriodeprática,aométodoutilizadoeaoaprendizadoalcançadoaofinaldoperíodo.Seguemalgumasobservaçõesdeixadasnosformuláriosdepesquisa:"Funcionáriossuperatenciosos";"Apesardetodasasirregularidadesestudadaspornóssobreaunidade,aestruturadeatendimentoéboa,ospacienteselogiamesesentemàvontade";"Ésempremantidamuitolimpaehigienizada";"Profissionaisatenciososeintegradosunscomosoutros";"AUnidadeEscolaéumambientemuitofavorávelparaaspráticasdointernato,propiciaumambienteacolhedorequeinsereoestudantedeMedicinaarealidadedarede;“Seusdesafioseobstáculos,sótenhoelogiosàunidadeeaequipequeacompõe";"Planejamento,organizaçãodetodaequipe,padronizaçãodosprontuários";ProfessorasdaOdontodaUBS(nocoração)!";"Osprofessoresconduzemcommaestria,umatendimentoprimáriodeexcelência;“Foiumprazerfazerpartedessadinâmica-Parabénsaosenvolvidos!"#saudecoletivalovers;#vitorfans;"Turmamuitoboadesetrabalhar";"Estãodeparabéns".Turmaéexcelente!";"BomrelacionamentocomaequipemultidisciplinarerealizaçãoefetivadasestratégiasdoMS.Satisfeitacomoaprendizadoqueobtivenestaunidade";“Obtiveótimasexperiênciasdeaprendizadonolocal,oESFcumpreosrequisitosepressupostosdeatendimento,referência,contra-referênciaeacolhimento”.“Foiumestágiomuitorico”.PotencialidadeseDesafiosparaumaassistênciaemsaúde,resolutivaehumanizada,pautadanainterdisciplinaridade37
http://ensaiospioneiros.usf.edu.brCombasenaLeideDiretrizeseBasesdaEducaçãoNacional(LDB)5,queasseguraaoEnsinoSuperiormaiorflexibilidadenaorganizaçãocurriculardoscursos,ocurrículomínimodecadacursofoisubstituídoporumnovoinstrumento:asDiretrizesCurricularesNacionais(DCN).AsDCNtêm,comolinhasgerais,oestabelecimentodoperfilprofissionalparacadaárea,oconjuntodecompetênciaseoroldeconteúdosquedeverãoserministrados(MEC,1996).Emcomumespera-sequeosprofissionaisdasaúdepossuamumaformaçãogeneralista,humanista,críticaereflexiva,sendocapacitadosaatuar,combaseemprincípioséticos,noprocessodesaúde-doençaemseusdiferentesníveisdeatenção,comaçõesdepromoção,prevenção,recuperaçãoereabilitaçãoàsaúde,enaperspectivadaintegralidadedaassistência,comsensoderesponsabilidadesocialecompromissocomacidadania(MEC,1996).ParaFleuryeFleury(2001)maisdoqueestabelecercompetências,ograndedesafioéodetorná-lascondutasderotina.Oconceitodecompetênciaenvolvetrêsdimensões:oconhecimento,ahabilidadeeaatitude.Entende-se,portanto,queascompetênciasnãoestãodesarticuladasdodesempenhoesperadoequeesteimplicaoagir.Porsuavez,em2011,osdocumentos“UniversidadeAbertadoSistemaÚnicodeSaúde”esclarecemqueofazeremsaúde,frutodosaberedahabilidade,determinaresultadosespecíficos.Assim,amudançaefetivaquesepretendenomodeloassistencialdenossaspráticas,apartirdalógicadaESF,sósedaráapartirdeumcontínuorepensarentreteorias,práticaseaçõesemsaúde.Nestesentido,asaçõesemsaúdedevemvisaroresgatedascondiçõesqueapessoaougruposocialjulgaremadequadas.NaAtençãoBásica,astecnologiasdesaúdequeproduzemocuidadosãoaquelasconsideradasleve(osmodosrelacionaisdeagirnaproduçãodosatosdesaúde)eleve-duro(ossaberestecnológicosclínicoseepidemiológicos)e,independentementedorecorteprofissional,todosostrabalhadoresdaáreafazemclínicacuidadoraeoperampráticassanitárias(NOGUEIRA,2009).Outrahabilidade,alémdapráticasanitária,éadeplanejarações.Duranteoscursosdegraduaçãoemsaúdehámaiordirecionamentoparaaprestaçãodaassistênciaindividualeparaoseguimentodeprotocolos.Éprecisocriarespaçoseoportunidadesdediscussãoparaotreinamentodashabilidadesdeliderança,dearticulaçãodotrabalhoemequipe,decomunicaçãoedeintervençãonasnecessidadesdesaúdealémdaspráticascurativas(LOURENÇÃO;BENITO,2010).SegundoMachado(2004),paraamelhorarticulaçãodotrabalhoemequipe,devemospensarnainterdisciplinaridade.NãobastaterconhecimentotécnicoehabilidadeseissonãoresultarematitudescoerentescomoqueseesperadeumaESF.Esteautoraindareferequecadaserhumanopodesercaracterizadoporumamploespectrodehabilidades,decompetências,associadasàideiadeumainteligênciaindividual,entendidacomoumacapacidadedetervontades,deestabelecermetas,decriar,desonharedeterprojetos.Emtermoscoletivos,adiversidadetambéméaregraeanormadesaberlidarcomasdiferenças.Machado(2004)salientaaindaqueaideiadetolerância,emboranãoseconfigurecomoumacompetênciapodeinfluenciarnaposturadoprofissionalefacilitarorelacionamentoentreaESF,poisseresumenorespeitoaooutrocomodiferentedemim,semprocurardissolvê-loemminhasanálises,situá-loemmeucenário,traduzi-loemminhalinguagem.Trata-sedevalorizarsuasperspectivas,dereconheceraexistênciadecenáriosdiferentesdomeu,decolocar-meemdisponibilidadeparacomunicar-mecomele,aindaquecontinuemosafalarlínguasdiferenteseaalimentarprojetosdiferentes.Atolerânciaexige,portanto,conhecimento,compreensãoereconhecimentodooutrocomooutro.Consideradasasperspectivasbalizadasnaliteratura,abuscaportransformaçãona5Leinº9.394,de20dedezembrode1996,queestabeleceasdiretrizesebasesdaeducaçãonacional.38
http://ensaiospioneiros.usf.edu.brformaçãodoprofissionaldesaúdetemsidoumdesafio,sobretudonaUE“SãoFranciscodeAssis”,quandodiferentesatores,dediferentesetapasdeformaçãoeprofissão,configuramaequipedesaúde.Noentanto,muitostêmsidoosesforçosparaqueoindivíduosejahabilitadonãosomenteparaapráticasanitária,mastambémhábilnaliderançaearticulaçãodecomunidadeseprocessos,especialmentenoquetangeaintegralidadeeasmudançasdeparadigmas,quantoaocuidadodesaúde.ParaMerhy(2004),ummodeloquesedesejapautarpelanecessidadedousuário/famíliadevesairdalógicadoconsumoemsaúde,desafiandoosdiversosatoresaanalisarasituaçãoeprotagonizarasaçõesquegeremnovossentidosparaaproduçãodosatosdecuidar.Destaca-seainda,oentendimentodoautorsobreoacolhimentocomoprincipalpropostaparaamudançanomodelodeorganizaçãodaassistênciaedoprocessodetrabalhoemsaúde.Nessecontexto,acolhersignificadaratençãoemtodasassuasdimensões(física,psicológica,socialeespiritual),ouvi-lo,valorizarsuasqueixas,identificarsuasnecessidades,incluirafamílianoatendimentoetentarinformaropacienteeafamíliasobretodasaspossibilidadesdetratamento.Comoacolhimento,estabelecemosvínculocomopacienteesuafamília,oquefacilitaacriaçãodeumarelaçãohumanizada.Aoacolherumpaciente,aequipedesaúdemanifestasuaresponsabilidadeperanteeleeseutratamento(MERHY,2004).NaUEESF“SãoFranciscodeAssis”apráticadoacolhimentofrenteàdemandaespontâneaeprogramadavemacontecendodeformainterdisciplinar,comaparticipaçãodediscentesdosvariadoscursosdasaúdequeatuamnaESF,sempreacompanhadospelopreceptor.Paratal,temsebuscadoumaabordagemhumanista,quepermitadesenvolveraescutaqualificadaearesponsabilizaçãodaequipesobreaspossibilidadesdetratamento,estabelecendoassimovínculoentrepaciente/equipe.DentreasatribuiçõesdosprofissionaisdaequipeatuantenaESF,destaca-seotrabalhomultiprofissionaleinterdisciplinar,oqualdevecontribuirnagestãodocuidadointegraldousuário.Destemodo,ocorreasomadesaberesparaquepossamseconcretizaremcuidadosefetivosdirigidosàpopulaçãodeumterritóriodefinido,peloqualestaequipeassumeresponsabilidade(BRASIL,2011).Asvisitasdomiciliares(VD)temsedemonstradoumaexperiênciaeoportunidadedepartilharemcaráterinterdisciplinar,comoolharacadêmicoeprofissional,aintegralidadedocuidado.Essaspráticassãopautadasnacoordenaçãodasaçõesdeprevenção,promoção,reabilitaçãoeeducaçãoemsaúde,bemcomoalongitudinalidadedaassistênciaprestadaegarantiadoacessoaosserviçosdesaúdeofertados.Aparticipaçãodasfamíliasenvolvidas,comincentivoparaumadecisãopartilhadaerealistasãoconstantementeincentivadas,respeitandoascompetênciasculturaisecomunitáriasenvolvidas,semprecomoolharnamelhoriadaatençãoprestada,dosrecursosutilizadoseresolutividadedosinstrumentoseatitudesempregados(ARAÚJO;ROCHA,2007).NaUEESF“SãoFranciscodeAssis”asVDacontecemsemanalmente,apósreuniãodeequipeparadiscussãodoscasosindividuaisefamiliaresqueserãovisitadosportodososcursosparticipantes(Medicina,Fisioterapia,Enfermagem,BiomedicinaeFarmácia),elaborandoemconjuntoasestratégiaseatitudesqueserãoaplicadosduranteaaçãodomiciliar.Apósarealizaçãodasvisitaçõesérealizadoumfechamentoconjuntocomaequipedesaúde,docentesediscentesenvolvidosnocenárioparaelaboraçãodelinhasdecuidadoseprojetosterapêuticossingulares(BRASIL,2014).Quandoumgrupotrabalhadeformainterdisciplinar,discussõesquelevemaodiagnósticodopacienteatéasintervençõesdeterapêuticasãodebatidasportodososprofissionaisenvolvidos,oquefacilitaadefiniçãodeobjetivosealinguagemcomumdaequipe.Paratanto,énecessárioqueosprofissionaisseorganizematravésdereuniõesde39
http://ensaiospioneiros.usf.edu.brplanejamentoeavaliação,comtrocadeinformaçãoeexperiência,respeitando,reconhecendoeincorporandoasexperiênciasindividuaisdentrodeumprocessocolaborativoeintegrado(PIMAZONI-NETTO;RODBARD;ZANELLA,2011).Pode-secitar,alémdasreuniõesprogramadasdaequipedesaúde,reuniõesextraordináriasemcaráterorganizativo,frenteàsdemandasoperacionaisdasdisciplinasedaunidade,apartirdoolharintegrador,ocorremcomfrequênciaebuscamdarsuportegerencialàequipenaconstruçãoedesenvolvimentodosprocessosdetrabalho.Nestecontexto,comopropostadetrabalhointerdisciplinardentrodaUEESF“SãoFranciscodeAssis”,destacam-seasreuniõesclínicasdasáreasdeMedicinaeBiomedicinaparadiscussãoderesultadosdosexameslaboratoriais.Osdiscentes,seuspreceptoreseintegrantesdaequipedesaúdesereúnemquinzenalmenteparadiscutirosprincipaisachadoslaboratoriaisderelevânciaclínica,propondoestratégiasdeintervençãoparaapromoçãodasaúde,prevençãodedoençaecondutaterapêutica,fazendodestemomentoumimportanteespaçoparaaprimoramentodoprocessoformativoatravésdatrocaeconstruçãocompartilhadadesaberes,doreconhecimentodaatividadedooutroedocuidadoadequadoaopaciente.Dentreoutrasatividadesdesenvolvidasfrenteàperspectivadeprovocar,planejar,desenvolvereanalisaraintegraçãopode-secitarodesenvolvimentodetrabalhosdiscentesnoespaçodaunidadeeseuterritório,bemcomo,aatuaçãoeintervençãopontualatravésdodesenvolvimentodeprojetosdasdiferentesdisciplinasdosdiversoscursosqueutilizamocenáriocomoespaçodeensinoeaprendizagem.ComoexemplodocursodeMedicinapodemoscitarasatuaçõeseintervençõesdesenvolvidaspelasdisciplinasdaáreadeSaúdeColetiva,do1ºao9ºsemestre,considerandonesteúltimo,ointernatoemSaúdeColetiva,estágioemquedesenvolvemosumaatividadedenominadaTrabalhodeDesenvolvimentoemCampo(TDC)naqualosalunospropõem,atravésdaconstruçãoconjuntacomosdemaisintegrantesdaequipe,aelaboraçãodeprotocolosassistenciaisajustadosàrealidadedonívelprimáriodeatenção,aidentificaçãodepotencialidadesefragilidadesdoprocessodetrabalhoedasvivênciaseinterfacesexistentesentreosdiferentesatores.OutroaspectoaserconsiderandotemsidoapráticamultiprofissionaleinterdisciplinardesenvolvidanaUEESF“SãoFranciscodeAssis”paraoacompanhamentodasatividadesdesaúdepública,comaçõesemgestão,monitoramentoeacompanhamentodeprioridadesemsaúde,alémdaClínicaAmpliadacomatendimentocompartilhadoeapoiomatricialparaaequipedereferência,discussãodeprojetoterapêuticosingularemequipeedemicrorregulaçãonarededeatençãoàsaúde,aexemplodoscursosdeFisioterapiaeMedicina(FERRERetal.,2013).AsparticularidadesdaprofissãodoFarmacêuticorequeremformasabrangentesdeaproximaçãodarealidade,assim,odesenvolvimentodarelaçãoentreconhecimentoeaçãosãoessenciais.NaUEESF“SãoFranciscodeAssis”osdiscentesdoCursodeFarmáciarealizaramsobsupervisão:1º)Acolhimentodospacientescomsuasreceitasprocedendoàescutaqualificada;2º)Identificaçãodasnecessidadeseosproblemasdesaúdedopacienteavaliandooriscoevulnerabilidadedomesmoatravésdaavaliaçãodafarmacoterapia,considerandoanecessidade,oacesso,aefetividade,asegurançaeacomodidade,bemcomoosaspectoslegaisetécnicosdaprescriçãodaprópriaunidadeoudeprescriçõesexógenas;3º)Avaliaçãodeexperiênciaspréviasnosprocessosdeusodomedicamentoeitineráriosterapêuticosdospacientesbemcomoeventosadversosrelacionadosaosmesmos;4º)Comunicaçãodeformaefetivaaopaciente,equandopertinenteaocuidador,àfamíliaeaosprofissionaisdaunidade,dasnecessidadeseosproblemasdesaúdedopaciente;5º)Elaboraçãodeplanosdecuidadodefinindo,emconsonânciacomaspolíticaspúblicasdesaúde;6º)Construçãodeplanosdecuidadopactuadocomopacienteearticuladocomaequipedesaúdemultiprofissionaldesaúde40
http://ensaiospioneiros.usf.edu.brdaunidade;7º)Contribuiçãoe/ouparticipaçãoparaatomadadedecisãodaequipemultiprofissionalsobreafarmacoterapia;8º)Realizaçãodeintervençõesestabelecidasnoplanodecuidadojuntoàequipemultiprofissional;9º)Monitorizaçãoterapêuticademedicamentoseconciliaçãodemedicamentos;10º)Adequaçãodaprescriçãoàrotinadopaciente(aprazamento),orientaçõese/ouorganizaçãodosmedicamentosatravésdecaixasorganizadorasdemedicamentosempacientespolimedicadose11º)Avaliaçãodosresultadosdasintervençõesrealizadas.Portantoaunidadetemseconstituídonumcenáriodepráticadiferenciadodeensinoeaprendizagemmultiprofissional,quevemdesenvolvendoatividadesrelacionadasaosmedicamentosindustrializados,previstonoProjetoPedagógicodoCurso,tendocaráterformador,inovadorecomprometidocomaéticaeaqualidadedaeducaçãofarmacêutica.AgestãolocaldaUEtemsidodesenvolvidapeloCursodeEnfermagemeparaaqualtemsebuscadoumaabordagemhorizontalizadaedemocrática,envolvendoosdiscentesdasdiversasáreasecomvistasparaumanovapráticaquepossibilitecriarcondiçõesparaodirecionamentodoprocessodetrabalhoeodesenvolvimentodeserviços,nabuscadequalidadeedoimpactodassuasaçõessobrearealidadedacomunidade.Nareorientaçãodaspráticasenfatiza-seaaçãocombasenanecessidadedacomunidade–aplicandoosrecursosnabuscadamelhoriadacobertura,daresolutividade,dasatisfaçãodaclientelaeincentivandoefomentandomelhoriasnasrelaçõesinterpessoais.CONCLUSÃOOpresenteestudopermitiuapresentarosesforçosdaUSFeSMSa/BPparaoaprimoramentodaintegraçãoESCapartirdaexperiênciadaUEESF“SãoFranciscodeAssis”,aqualsebaseiaeconsolidapelocompromissodospares,desejodetransformaçãoerefinamentodoensinoemsaúde,comotambémpelaparticipaçãopopular–envolvidaevalorizada–emtodooprocessocujoiníciosedeuem2016.Aopontuarosmaisde3600atendimentosofertadosentrejaneiroejunhode2017evidenciam-se,alémdoacessooportunizadoàpopulaçãoparaaATSnoSUSmunicipal,asinúmerasoportunidadesdeaprendizadopráticoaosmaisde180acadêmicosparticipantesdoprojetonoperíodo.TaisevidênciasconfirmamqueaintegraçãoESCvemapresentandoavançosetambémmuitosdesafios,especialmentenoquetangeacompreensãodeseusentidoamploeasuarelevâncianosprocessosdeinovaçãonaformaçãoprofissionalenaatençãoàsaúdedapopulação.Osdesafiosidentificadossecurvamaosavançosconquistadosemtãoínfimoperíodo,noqualseconquistounãosóatotalimplantaçãodainfraestrutura,comunicaçãoeconectividade,comoocadastramentoedelineamentodoterritóriodeabrangência.Outropontodedestaquesedáaoprotagonismodosprofissionaisfrenteàhumanizaçãodoatendimento,ocuidadocontinuadoeaabordageminterdisciplinar,comoenvolvimentoconstanteeintensodosacadêmicosnapráticaassistencialedeliderançaearticulaçãoemequipes,deformaaoriginaregressoscomcompetênciasehabilidadesparaproduçãodeumapráticadesaúdedequalidadeefundamentadanosprincípiosediretrizesdoSUS.Ésabidoquehámuitoqueseevoluir,noentanto,ospassospreliminaresjáforamdados,cabendosalientaropapelsignificativodosgestoresmunicipaisnesteprocesso,contribuindofortementeparaasuarápidaevolução,comoasuaestagnaçãoquandonãoapropriadodaquestão.Assim,conclui-sequeopresenteestudoalcançouseusobjetivosetevesuaimportância,podendocontribuirparaoaprimoramentodaintegraçãoESCnoSUS,mobilizandoiniciativasenovasdiscussõesacercadatemática.41
http://ensaiospioneiros.usf.edu.brREFERÊNCIASALBUQUERQUE,VerônicaSantosetal.Aintegraçãoensino-serviçonocontextodosprocessosdemudançanaformaçãosuperiordosprofissionaisdasaúde.Rev.bras.educ.med.,RiodeJaneiro,v.32,n.3,p.356-362,Sept.2008.Disponívelem<http://www.scielo.br/scielo.php?script=sci_arttext&pid=S0100-55022008000300010&lng=en&nrm=iso>.Acessoem03Nov.2017.ARAUJO,MarizeBarrosdeSouza;ROCHA,PaulodeMedeiros.Trabalhoemequipe:umdesafioparaaconsolidaçãodaestratégiadesaúdedafamília.Ciênc.saúdecoletiva,RiodeJaneiro,v.12,n.2,p.455-464,Apr.2007.Disponívelem<http://www.scielo.br/scielo.php?script=sci_arttext&pid=S1413-81232007000200022&lng=en&nrm=iso>.Acessoem03Nov.2017.BASTOS,AntonioVirgílioB;BRANDAO,MargaridaG.A;PINHO,AnaPaulaM.Comprometimentoorganizacional:umaanálisedoconceitoexpressoporservidoresuniversitáriosnocotidianodetrabalho.Rev.adm.contemp.,Curitiba,v.1,n.2,p.97-120,Aug.1997.Disponívelem<http://www.scielo.br/scielo.php?script=sci_arttext&pid=S1415-65551997000200006&lng=en&nrm=iso>.Acessoem10Nov.2017.BRASIL.Leinº6.684,de03desetembrode1979.Brasília,1979.Disponívelem<http://www.planalto.gov.br/ccivil_03/leis/1970-1979/L6684.htm>.Acessoem02Nov.2017.BRASIL.Leinº8080,de19desetembrode1990.Brasília,1990.Disponívelem<https://www.planalto.gov.br/ccivil_03/LEIS/L8080.htm>Acessoem05Nov.2017.BRASIL.Lein.9.394,de20dedezembrode1996.Brasília:1996.Disponívelem<http://www.planalto.gov.br/ccivil_03/leis/L9394.htm>.Acessoem02Nov.2017.BRASIL.MinistériodaSaúde.SecretariadeGestãodoTrabalhoedaEducaçãonaSaúde.UniversidadeAbertadoSistemaÚnicodeSaúde.Competênciasdosprofissionaisdenívelsuperiornaestratégiadesaúdedafamília/UniversidadeAbertadoSistemaÚnicodeSaúde.Brasília:UNA-SUS,2011.Disponívelem<https://www.unasus.gov.br/node/381>.Acessoem20Nov.2017.BRASIL.MinistériodaSaúde.Portarianº2.488,de21deoutubrode2011.Brasília,2011.Disponívelem<https://www.nescon.medicina.ufmg.br/cgi-bin/wxis/?IsisScript=ceabsf_print.xis&search_list=0000002968>.Acessoem03Nov.2017.BRASIL.MinistériodaSaúde.Acolhimentoàdemandaespontânea:queixasmaiscomunsnaAtençãoBásica.Brasília,2012.Disponívelem<http://bvsms.saude.gov.br/bvs/publicacoes/acolhimento_demanda_espontanea_cab28v1.pdf>.Acessoem03Nov.2017.BRASIL.MinistériodaSaúde.Programanacionaldemelhoriadoacessoedaqualidadedaatençãobásica(PMAQ):manualinstrutivo.Brasília:MinistériodaSaúde,2013.Disponívelem<http://dab.saude.gov.br/portaldab/biblioteca.php?conteudo=publicacoes/pmaq>.Acessoem42
http://ensaiospioneiros.usf.edu.br05Nov.2017.BRASIL.MinistériodaSaúde.NúcleodeApoioàSaúdedaFamília.v.1.Brasília:MinistériodaSaúde,2014.(CadernosdeAtençãoBásica,n.39).Disponívelemhttp://dab.saude.gov.br/portaldab/biblioteca.php?conteudo=publicacoes/cab39.Acessoem01dedezembro2017.BRASIL.MinistériodaEducação.MinistériodaSaúde.Portarianº1.127,de04deagostode2015.Brasília,2015.Disponívelem<http://portalarquivos.saude.gov.br/images/pdf/2015/outubro/23/COAPES-PORTARIA-INTERMINISTERIAL-N1.127%20-DE-04%20DE-AGOSTO-DE-2015.pdf>.Acessoem04Nov.2017.CALDANA,Grazielaetal.Avaliaçãodaqualidadedecuidadosdeenfermagememhospitalprivado.RevistaEletrônicadeEnfermagem,Goiânia,v.15,n.4,p.915-22,dez.2013.ISSN1518-1944.Disponívelem:<https://revistas.ufg.br/fen/article/view/19655>.Acessoem20Nov.2017.CARVALHO,AndréLuisBonifáciodeetal.AgestãodoSUSeaspráticasdemonitoramentoeavaliação:possibilidadesedesafiosparaaconstruçãodeumaagendaestratégica.Ciênc.saúdecoletiva,RiodeJaneiro,v.17,n.4,p.901-911,Apr.2012.Disponívelem<http://www.scielo.br/scielo.php?script=sci_arttext&pid=S1413-81232012000400012&lng=en&nrm=iso>.Acessoem29Nov.2017.CONSELHOREGIONALDEFISIOTERAPIAETERAPIAOCUPACIONAL3ªREGIÃO.Tudooqueogestordevesabersobrefisioterapiaecomoimplantá-laemseumunicípio.Disponívelem<http://www.crefito3.org.br/dsn/pdfs/Cartilha%20-%20fisioterapeuta.pdf>.Acessoem03Nov.2017.COTTA,R.M.M.AsatisfaçãodosusuáriosdoProgramadeSaúdedaFamília:avaliandoocuidadoemsaúde.Sci.med.,v.15n.4,p.227-234,2005.Disponívelem<http://revistaseletronicas.pucrs.br/ojs/index.php/scientiamedica/article/viewDownloadInterstitial/1572/7927>.Acessoem02Nov.2017.FERRER,M.L.Petal.Microrregulaçãodoacessoàrededeatençãoemfisioterapia:estratégiasparaamelhoriadofluxodeatendimentoemumserviçodeatençãosecundária.Fisioter.Pesqui.,SãoPaulo,v.22,n.3,p.223-230,Sept.2015.Disponívelem<http://www.scielo.br/scielo.php?script=sci_arttext&pid=S1809-29502015000300223&lng=en&nrm=iso>.accesson04Dec.2017.FLEURY,MariaTerezaLeme;FLEURY,Afonso.Construindooconceitodecompetência.Rev.adm.contemp.,Curitiba,v.5,n.spe,p.183-196,2001.Disponívelem<http://www.scielo.br/scielo.php?script=sci_arttext&pid=S1415-65552001000500010&lng=en&nrm=iso>.Accessoem30Nov.2017.LOURENÇAO,DanielaCamposdeAndrade;BENITO,GladysAméliaVéles.Competênciasgerenciaisnaformaçãodoenfermeiro.Rev.bras.enferm.,Brasília,v.63,n.1,p.91-97,Feb.2010.Disponívelem<http://www.scielo.br/scielo.php?script=sci_arttext&pid=S0034-43
http://ensaiospioneiros.usf.edu.br71672010000100015&lng=en&nrm=iso>.Acessoem30Nov.2017.MACHADO,NilsonJosé.Projetosevalores.5ed.SãoPaulo:EscriturasEditora,2004.MERHY,EmersonEliasetal.Otrabalhoemsaúde:olhandoeexperienciandooSUSnocotidiano.2ed.SãoPaulo:Hucitec,2004.NOGUEIRA,MariaInês.Asmudançasnaeducaçãomédicabrasileiraemperspectiva:reflexõessobreaemergênciadeumnovoestilodepensamento.Rev.bras.educ.med.,RiodeJaneiro,v.33,n.2,p.262-270,June2009.Disponívelem<http://www.scielo.br/scielo.php?script=sci_arttext&pid=S0100-55022009000200014&lng=en&nrm=iso>.Acessoem30Nov.2017.PAIM,J.S.OqueéoSUS.RiodeJaneiro:Fiocruz,2015.E-book.Disponívelem:<http://www.livrosinterativoseditora.fiocruz.br/sus/>.Acessoem:21abr.2017.PIMAZONI-NETTO,Augusto;RODBARD,David;ZANELLA,MariaTereza.RapidImprovementofGlycemicControlinType2DiabetesUsingWeeklyIntensiveMultifactorialInterventions:StructuredGlucoseMonitoring,PatientEducation,andAdjustmentofTherapy-ARandomizedControlledTrial.DiabetesTechnolTher,v.13,n.10,p.997-1004,out.2011.Disponívelem<https://doi.org/10.1089/dia.2011.0054>.Acessoem19Nov2017.SCHERER,MagdaDuartedosAnjos;PIRES,DeniseElviraPiresde;JEAN,Rémy.AconstruçãodainterdisciplinaridadenotrabalhodaEquipedeSaúdedaFamília.Ciênc.saúdecoletiva,RiodeJaneiro,v.18,n.11,p.3203-3212,Nov.2013.Disponívelem<http://www.scielo.br/scielo.php?script=sci_arttext&pid=S1413-81232013001100011&lng=en&nrm=iso>.Acessoem02Nov.2017.VILELA,ElaineMorelato;MENDES,IranildeJoséMessias.Interdisciplinaridadeesaúde:estudobibliográfico.Rev.Latino-Am.Enfermagem,RibeirãoPreto,v.11,n.4,p.525-531,Aug.2003.Disponívelem<http://www.scielo.br/scielo.php?script=sci_arttext&pid=S0104-11692003000400016&lng=en&nrm=iso>.Acessoem03Nov.2017.44