http://ensaiospioneiros.usf.edu.brPROJETORONDON:UMRELATODEEXPERIÊNCIAEMDOISESTADOSDIFERENTESCOMPOSSIBILIDADEDEPOTENCIALIZAÇÃOPESSOAL,PROFISSIONALESOCIALRONDONPROJECT:AREPORTOFEXPERIENCEINTWODIFFERENTSTATESWITHPOSSIBILITYOFPERSONAL,PROFESSIONALANDSOCIALPOTENTIALIZATIONCAMARGO,AdrianaCristinaFerreirade1;ZOREL,ValdenilsonJosé11FundaçãoHermínioOmetto–FHOUniararasdricacamargo_@hotmail.comRESUMO.OpresentetrabalhopretendeapresentarrelatosacercadaexperiênciavivenciadapelaautoraemdoisprojetosdeextensãouniversitárianoCentroUniversitárioHermínioOmetto–UNIARARASintitulados“ProjetoRondon®/SP”estadualqueteveaoperaçãodenominada“Apiaí00”eo“ProjetoRondon”nacionalquetevesuaoperaçãodenominada“OperaçãoTocantins”.Asoperaçõesdoprojetodeextensãoaconteceramnosmesesderecessoescolaretinhamcomoobjetivoacoletadeinformaçõesrelevantesarespeitodasnecessidadesdacomunidadeeatransmissãodeconhecimentoemultiplicadoresdeações,respectivamente.Palavras-chave:ProjetoRondon,extensão,cidadania,voluntariado.ABSTRACT.ThepresentworkintendstopresentreportsabouttheexperienceoftheauthorintwoprojectsofuniversityextensionintheUniversityCenterHermínioOmetto–UNIARARASentitled"ProjectRondon®/SP"thathadtheoperationdenominated"Apiaí00"andthe"RondonProject"thathaditsoperationdenominated"OperationTocantins".Theextensionprojectoperationstookplaceduringtheschoolrecessmonthsandaimedatcollectingrelevantinformationregardingcommunityneedsandthetransmissionofknowledgeandactionmultipliers,respectively.Keywords:RondonProject,extension,citizenship,volunteering.INTRODUÇÃOAescolhadaelaboraçãodessetrabalhopartiu-sedaideiadeseexporoquantoesteprojetodeextensãoemespecificopodepromoverpessoal,socialeprofissionalmenteoestudanteuniversitário.OprimeirocontatodaautoracomoprojetodeextensãodesenvolvidopelaFHOUniararasdenominado“ProjetoRondon”,foicomoprojetoanívelestadualrealizadoemApiaí,cidadedointeriordeSãoPaulo(vide“Quadro1”comdemaisinformações).Aprincípioaoperaçãoiaaconteceranívelnacional,porémporcortesdecapitalnoâmbitopolítico,aoperaçãofoicanceladaeentãoafaculdadealocouosparticipantesnoprojetoregional.Nafaculdadefoiaprimeiraoperaçãoarealizar-seanívelregional,sendotambémaoperaçãoprecursoradacidadedeApiaídenominada“Apiaí00”.Essaoperaçãoaconteceudurantesetediasnomêsdejulhode2016etevecomoobjetivocolherinformaçõesjuntoàcomunidadeeaprefeituralocalapartirdeseusrepresentantesdesecretariasparaquefossepossívelidentificarquaisasdemandasdacidadeeassimformularpropostasdemelhorianaqualidadedevidaparaosmunícipes.189
http://ensaiospioneiros.usf.edu.brJuntamentecomaequipedaFHOUniararasestiverampresentesalgunsalunosdeumauniversidadedeSãoPauloqueparticiparamjuntamentedasreuniõesetambémumaequipeespecíficaqueficouresponsávelporaçõesdecastraçãovoluntáriasdeanimaisdacidade,compondoassimtodaaequipeprecursora.NacidadeforamrealizadasreuniõescomaSecretáriadeEducação,comaguardamunicipallocal,comaSecretáriadeSaúde,comassentados,moradoresrurais,gruposdocentrodereferênciadeassistênciasocial(CRAS)edocentrodereferênciaespecializadodeassistênciasocial(CREAS).Umadasprincipaisdemandaslevantadasnaoperação“Apiaí00”foiàquestãodegrandescasosdepacientescomtranstornomentalabordadospelaSecretáriadeSaúdeemumadasreuniões,porém,semocontrolequantitativoequalitativonecessário,nãohavendonaSecretariadeSaúdeumlevantamentoprecisodedadoscorrespondentesàdemandadesaúdemental(Quadro1).Comisso,assimcomoFigueiredoeTenório(2002)apontam,algumassíndromesacabavamsendotratadascomumusoabusivodemedicaçãoempacientes,sendoquenemsempreessassíndromessãorepresentativasdealgumapatologiaedemandamousodemedicação.Quadro1–CaracterizaçãodomunicípiodeApiaí/SP.Populaçãoestimada2016Áreadaunidadeterritorial2015(km²)Densidadedemográfica2010(habitantes/km²)CódigodomunicípioÍndicededesenvolvimentohumanomunicipal2010Fonte:IBGE25.077974,32225,8535027050,71OsegundocontatodaautorafoicomoprojetoanívelnacionalrealizadopeloMinistériodaDefesaqueaconteceunacidadedePresidenteKennedy,municípiodeTocantins(vide“Quadro2”comdemaisinformações).Durante18diasentreosmesesdejaneiroefevereirodesterespectivoano,a“OperaçãoTocantins”tevecomoobjetivotrabalharoficinasdo“ConjuntoB”(comunicação,tecnologiaeprodução,meioambienteetrabalho)doProjetoRondonquepropunhamatransmissãodeconhecimentoemultiplicadoresdeações(Quadro2).OMinistériodaDefesadiscorresobreoRondondaseguintemaneira:ÉumaaçãointerministerialdoGovernoFederalrealizadaemcoordenaçãocomosGovernosEstadualeMunicipalque,emparceriacomasInstituiçõesdeEnsinoSuperior(...)visaasomaresforçoscomasliderançascomunitáriasecomapopulação,afimdecontribuircomodesenvolvimentolocalsustentávelenaconstruçãoepromoçãodacidadania(MINISTÉRIODADEFESA,2017).Ambasasoperaçõestrazememsiaresponsabilidadedesepromoverliçõesdecidadania,permitindoqueoestudanteuniversitáriopossainter-relacionar-secomacomunidadeemqueestiverexercendoovoluntariado,havendoumaaçãobidirecionalentreambos.Quadro2–CaracterizaçãodomunicípiodePresidenteKennedy/TOPopulaçãoestimada2016Áreadaunidadeterritorial2015(km²)Densidadedemográfica2010(habitantes/km²)CódigodomunicípioÍndicededesenvolvimentohumanomunicipal2010Fonte:IBGE3.738770,4234,7817184020,669Oobjetivodosprojetos,alémdetrazerosestudantesuniversitáriosparapertodeumarealidadedesconhecida,foiodeestimularaparticipaçãocidadãcomoestratégiademudançae190
http://ensaiospioneiros.usf.edu.brautonomia,promovendoassimmultiplicadoresdeconhecimentoetambémapossibilidadedeatuarjuntocomaprefeituralocalnointuitodepromoverpráticasacessíveisarealidadelocaldacomunidade.Apresentarasexperiênciasvivenciadaspelaautora,permitetambémcolocarosdemaisestudantesuniversitáriosemcontatocomumarealidadevividapelaautoraetambémproporcionarreflexõesapartirdaleituradetextoscientíficoscomoeste.ApossibilidadedepoderconhecerumBrasilqueestáalémdaspáginasdoslivrosdehistóriaegeografia,fazcomqueoestudanteuniversitáriopossaterumcomprometimentocomoqueédeumaordemsocialcoletiva,fortalecendoassimodireitodocidadão.Sendoassim,orelatodeexperiênciatrazinformaçõespertinentesacercadaexperiênciavivenciadapelaautora,BacharelemPsicologia,queenglobamaspectosdiretamenterelacionadosàsuaáreaprofissional,bemcomoumlequedeconhecimentosdistintosasuaprofissão(comoporexemplo,asoficinastrabalhadasnaOperaçãoTocantinsquetinhamcomotemaacriaçãodesistemasagrícolasdeirrigação).Aexperiêncianosprojetosdeextensãouniversitáriapermitepotencializaracriaçãodeprojetosquefomentamodesenvolvimentolocaldosmunícipes.OproblemadepesquisaeosobjetivosdopresentetrabalhoestãointeiramenterelacionadoscomapossibilidadedesetransmitirasexperiênciasvivenciadasnoprojetodeextensãouniversitáriaProjetoRondon,justificadojustamentepelosdiversosoutrostrabalhosnamesmalinhaderelatodeexperiênciaquedeixamevidentesarelevânciatantodoProjetoRondon,quantodométododorelatodeexperiência,permitindoassimtrazerosleitoresparapróximodoquefoivivenciadopelaautoraquevosescreve,aomesmotempoemquefundamenta-secientificamenteapartirdasreflexõesteóricasqueaexperiênciaproporcionou.Jáquenoaspectoteóricoopresentetrabalhopassaaoferecermaisumabarcadodeexperiênciasfundamentadateoricamente,noquetangeaoaspectosocialéimportantedestacarainfluênciadotrabalhorealizadoempiricamenteeessaescritasobreomesmo.CastilhoeCastilho(2011)apontamqueaquiloqueéproduzidodianteotrabalhovoluntáriorealizadopeloProjetoRondon,contribuiparaqueosestudantesuniversitáriosemsuaformação,possamestar“aptosalidarcomosdesafiossociais”(p.02).Acontribuiçãonoaspectosocialépoderpermitirque,segundoCastilhoeCastilho(2011),o“exercíciodacidadania”(p.02)possaocorrer.Otrabalhovoluntáriopassaaserum“espaçodecriaçãoedeempreendimentosocial”(p.02)quecontribuiparabeneficiarascomunidadescomatrocadeconhecimentoseaconsequentevalorizaçãodacidadaniaedosdireitosdoscidadãos.OProjetoRondonacabafazendocomqueasdiversasesferasdegovernosemmobilizememproldosmunicípios,buscandoassim“amelhoriadascondiçõesdevidadessascomunidades”(CASTILHOECASTILHO,2011,p.03),permitidoqueoolharsejasocial,promovendoassimmudançasnesseâmbitoeaumentandoaindamaisarelevânciadessetipodeatuação,demonstrandoqueadivulgaçãodesteprojetopormeiodeartigoscomoestecontribuiparaainserçãodemaisprojetossociais.Opresenteartigopassaaterrelevânciaecontribuirnoaspectodepolíticaspúblicas,poisevidenciademaneiracientificaoquantootrabalhodosRondonistasinfluencianaaplicaçãodacidadaniaedatransformaçãodosmunícipes.Seconsiderarmos,segundoTeixeira(2002),queaspolíticaspúblicas“visamampliareefetivardireitosdecidadania,tambémgestadosnaslutassociaisequepassamaserreconhecidosinstitucionalmente”(p.03),opresentetrabalhoserviriacomobaseteóricaparaelaboraçãodepolíticasquefavorecessemessestrabalhoseapartirdostrabalhosrealizadosnasoficinas,incentivasapopulaçãocidadãeautonomiaetambémpromoveroexercíciosdacidadaniadamesma,comoaconteceunacidadedePresidenteKennedyquandoaprefeituralocalincentivosecontribuiuparaquefossepossível191
http://ensaiospioneiros.usf.edu.brrealizarafeiradaagriculturamunicipaleincentivarocomércioegeraçãoderendaparaosagricultoradacidade(seráexplicitadomaisdetalhadamenteadiante).Porissoaescolhadesepublicarummaterialreferenteasexperiênciasvivenciadas,podendoassimproporcionaraosestudantesapossibilidadedeparticiparetambémderefletiracercadeumaexperiênciatãoenriquecedoraquefundamenta-secientificamentecomooqueéabordadoaquinopresentetrabalho.Alémdomais,oProjetoRondoncompletounopresenteanode2017seus50anosdeoperações,sendorealizadasaçõesemvárioscantosdopaíscomomesmopropósitodesepromovermultiplicadoresdeações,bemcomoapromoçãodecidadaniaeautonomiaparaascomunidadesbeneficiadas,contribuindoapartirdaexplanaçãodesuasrealizaçõespormeiodeartigoscomoeste,quepolíticaspúblicassejamcriadasparafomentarasatividadesrealizadasnascomunidades.METODOLOGIATrata-sedeumrelatodeexperiênciaacercadoqueaautorapresenciouemdoisprojetosdeextensãouniversitárianoCentroUniversitárioHermínioOmetto–UNIARARAS.Orelatodeexperiênciaconstitui-secomométodoeinstrumentoempíricoquepossibilitatransmitirasvivênciasnascomunidadesecoméqueelaspuderamocorrerapartirdoprocessoseletivoparaingressarnoprojeto.Nessesentido,cabeapresentarosautoresBulhõesetal(2010),Fantin(2011),Maeyamaetal(2016)quecadaqualcomsuasexperiênciasvivenciadasemcomunidadesdiferentes,conseguiutransmitirasmesmasparaocampocientificoservindocomojustificativarelevanteparaaescritadestetrabalhoemquestão.Paratanto,segundoMaeyamaetal(2016)orelatodeexperiênciaconstitui-secomoumregistrodasexperiênciasvivenciadasnocontextoacadêmico,bemcomono“projetodeextensão”(p.120)quebuscaanotarocorrênciaspertinentesqueemergiramapartirdasexperiências,comoasaquimencionadasqueaconteceramnascomunidadesbeneficiadasqueaautoraquevosescreveexplicitou.Bulhõesetal(2010)tambémdiscorremsobreapossibilidadedecolocardiscentepara“encararasadversidadesdasrealidadesbrasileiras”(p.167),jáquepassa-seaconheceralgoalémdoslivroseteoriasepossibilitarotrabalhoéticoecompremissasparaumdesenvolvimentonasprópriascomunidadesbeneficiadas.Andrade,SouzaeRamos(2005)aofalaremsobremetodologiaemseutrabalhopublicado,apontamaimportânciadametodologiaparticipativa,metodologiaessatambémquefomentouotrabalhodeBulhõesetal(2010)edaautoraquevosescrevenoquetangeaexecuçãodasoficinaseatividadespropostasemcadaumadascidadesbeneficiadasemqueatuou.Ametodologiaditaparticipativa,segundoAndrade,SouzaeRamos(2005),estácaracterizadapelaformaemquedesenvolve-seasatividadespropostas:levaemconsideraçãoeatuaçãonãopassivadequemestáimplicadonestasatividades,ouseja,quandofoioferecidoasinúmerosoficinasnacidadedePresidenteKennedy,permitia-sequeopúblicoqueestavaparticipandodelaseacomunidadeemsipudessetrazersuasexperiênciaseconsequentementepromoveravalorizaçãodoconhecimentodoterritório,otrabalhodava-sedeformainclusivaenãoexclusiva.SegundooautorFantin(2011)atravésdoseurelatodeexperiência,tambémpossibilitaevidenciaroquantootrabalhodosuniversitárioseatransmissãodestedeformacientificacontribuiparademonstrarqueotrabalhorealizadopeloProjetoRondonapartirdosRondonistasé“maisdoqueaplicarseusconhecimentostécnicos”(p.123),épromover192
http://ensaiospioneiros.usf.edu.broportunidadesparaascomunidadesbeneficiadasnamedidaemqueintegralizaosdiversosenvolvidosafimdepromoverosmultiplicadoresdeações.Paraambasasparticipações,aautoraseenvolveuemumprocessoseletivonaprópriainstituiçãoqueconsistiaemumaprimeirafaseparaavaliaçãodafichadeinscrição,dohistóricoescolaredeumaapresentaçãooralsobreaelaboraçãodeprojetorelacionadoaalgumaáreaqueoProjetoRondonabrange.Noprimeiroprocessoseletivodaoperação“Apiaí00”,aautoratrabalhouaquestãodaorientaçãosobreinclusãoescolarparaprofessores,easegundaparaa“OperaçãoTocantins”,aconscientizaçãoacercadeincentivosagrícolasexistentesnoBrasil.Apósaprovaçãonaprimeirafase,osclassificadosparticipavamdeumdiadetrabalhoemequipe,doqualoscandidatossãosubmetidosaatividadesemgrupoeindividual.Aoperaçãoprecursora“Apiaí00”foidesenvolvidanoperíodode19a25dejulhode2016,havendoreuniõesanterioraefetivarealizaçãodaoperação,nacidadedeSãoPauloemumauniversidadeparaacertareventuaisquestõesrelativasàoperação.Essaoperaçãocontoucomaparticipaçãodeumprofessor(coordenadorresponsável)emaisquatroalunasdainstituiçãodediferentesáreasdagraduação,masabrangendoaáreadasaúde:biomedicina,enfermagem,fisioterapiaepsicologia.Duranteaoperação,aautoraiaatéassecretariascompetentesdacidade,comoadeeducaçãoedesaúde,agruposdocentrodereferênciadeassistênciasocial(CRAS)edocentrodereferênciaespecializadodeassistênciasocial,atéosbairrosruraiseassentamentos,trabalhadoresdacidadeenasededaguardacivilmunicipalparacolherinformaçõesrelevanteseassimproporparaasoperaçõesfuturas,projetosquepudessemsuprirasdemandaslevantadasnaocasião.Alémdosservidorespúblicos,foipossíveldiálogosconstrutivosereflexivoscomgrandepartedacomunidadeparaaciênciadasdemandas.Sabia-seesabe-sequeolevantamentodedemandaseaposteriorelaboraçãodeprojetosparaintervençãonacomunidade,sóseriampossíveismediantecolaboraçãodaprefeituraedapossibilidadedaspolíticaspúblicasaçabarcaremefinanciaremosprojetos.A“OperaçãoTocantins”aconteceuentreosdias19dejaneiroa05defevereirode2017.Nosmesesdesetembroadezembrode2016foramrealizadostreinamentosparaosalunosqueiriamàoperação,alémdaelaboraçãodemateriaiseducativoseinformativosqueseriamdistribuídosparaacomunidadenasoficinasrealizadas.OprojetoRondondenívelnacionalcontoucomaparticipaçãodedoisprofessoresemaisoitoalunosdediferentesáreasdagraduaçãoparaacomporaequipe,sendoelas:biologia,ciênciascontábeis,enfermagem,engenhariadeprodução,odontologiaepsicologia.DurantetodaaoperaçãoháaparticipaçãodeumsargentodoexércitoprestandosegurançaeauxiliandoosRondonistasalocomover-sepelacidade,bemcomoaparticipaçãodemaisumafaculdadedoParanácomomesmonúmerodeintegrantesquerealizavamaçõesdecapacitaçãodediferentestemáticasnacomunidade.Nodecorrerdacapacitação,oficiaisdoExércitoBrasileiroedaMarinhadoBrasil,visitaramamoradiadasesquipesparapoderobservarcomoestavaofuncionamentodasaçõesesehaviaanecessidadedealgumapoiodosmesmos.ComrelaçãoàrealizaçãodasatividadesnacidadedePresidenteKennedy,amaioria(quasetodas)dasoficinasacontecianasduasescolasdacidadequeaprincípiotinhamseusalunosdeférias.HouveumadivulgaçãopréviadaatuaçãodosRondonistasnacidadeparaqueacomunidadepudesseparticipardasoficinas.Adivulgaçãoaconteceupormeiodatomadadeiniciativadosagentespúblicosquecontrataramumcarrodesominformandoostemas,asdatas,oshorárioseolocaldecadaoficina.Apesardisso,asoficinasquenãoeramdirecionadasespecificamenteparadeterminadospúblicos,comofuncionáriosdaprefeituraouprofessoresemerendeiras,porexemplo,teveumafrequênciadepúblicomenor.193
http://ensaiospioneiros.usf.edu.brDuranteduassemanasdeestadianacidadedePresidenteKennedy,aequiperealizoumaisde20oficinas(somentedaequipedaFHOUniararas,sendoumnúmerobemmaioraessaestimativaseconsideradaasoficinasrealizadaspelaoutraequipe)destinadasacomunidadeurbanaerural,abarcandotemascomo:palestramotivacional,comomontarumcurrículo,criaçãodefornosolareisolantetérmicodeformasustentável,técnicaLianGongvoltadaparaidosos,oficinasdesaúde,meioambiente,cuidadoscomfossaeágua,utilizaçãodedinâmicasetrabalhoemequipe(voltadosparaaeducação,avaliaçãoeseleção),informaçõesarespeitodesistemasdeproduçãoagrícolassustentáveis(mandala,hidroponiaeirrigaçãoecológica),teatrocomcriançaseadolescentes,incentivosdefinanciamentoorientadosparaaagriculturaetc.Amaioriadasoficinasacontecianaescoladacidade,anãoserpelofatodequealgumasforamrealizadasjuntamentecomacomunidadeemseuterritórioquandohouveavisitaçãoparaorientaçãodasmesmassobrequestãodasaúdeedomeioambiente.Independentementedaquantidadedepessoasqueestavampresentesnascapacitações(apesardeumpúblicopequenotersignificado,muitasvezes,umdesapontamentodiantedotamanhopreparoparaarealizaçãodaoficina),oobjetivodoProjetoRondoné,esemprefoiodeirradiarconhecimento,eseapenasumapessoaestivessepresente,elajáseria“asemente”necessáriaparapropagaroconhecimentodiscutidoetransmitidonaoficina.Dessaforma,erapossívelobservaremtodasasoficinasquemseriaa“semente”agerminarquandoosRondonistasfossememboradacidade.Voluntariadoedesenvolvimentolocalparticipativo:asbasesquesustentamefomentamoProjetoRondonÉimportantediscorreresalientararespeitodotrabalhovoluntário,trabalhoessequeébaseprimordialparaaexecuçãodasatividadesdoProjetoRondon.Ocampodetrabalhovoluntário,deacordocomSampaio(2004),constitui-seaprincípionocampodoterceirosetorqueemergiuapartiudafaláciadoprimeirosetor,ogoverno,emresponsabilizar-seporquestõessociais,demandandodosetorprivadoatomadadeaçõesquepropusessematividadescomointuitodetrabalharporesseladosocial.Sampaio(2004)apontaqueoterceirosetorintegra“organizaçõesdasociedadecivil,quesedistinguemdasorganizaçõesdoMercadoedoEstado”(p.22),ousejasasorganizaçõesqueexercemtrabalhovoluntário.Essasorganizaçõespertencentesaoterceirosetorcaracterizam-sepornãoobjetivaremlucrocomsuasatividadesdesenvolvidas,masvisamprimordialmenteatravésdeatividadespoderbeneficiarumacoletividadepensandonobemsocialdasmesmas.SegundoSalazar,SilvaeFantinel(2015)ovoluntariadovemseconstituindocomoum“fenômenoculturaleeconômico”(p.181)queacabainfluenciandoacoletividadeemsuasformasdesefundar,vistoqueovoluntariadoacabaproporcionandoumbemcoletivonãosóparacomunidadesbeneficiadosdotrabalho,mastambémparaosagentesquerealizamasatividades.ÉassimqueaautoradestetrabalhopercebeoprocessodetrabalhovoluntáriodoProjetoRondon:umbemcoletivoqueproporcionaatrocadeconhecimentoentrecomunidadebeneficiadaeauniversidadesapartirdosdiscentesqueestãotrabalhandovoluntariamente,contribuindoparaoscenáriosculturaisepolíticosdacomunidades,vistoqueestaratuandocomovoluntáriaéumaposiçãotambémpolítica.Cavalcanteetal(2011)apontamentãoquenaexecuçãodeumtrabalhovoluntáriohámuitosmotivadoresemocionaisqueinfluenciamnotrabalhosdosagentesvoluntários,vistoque“inexistemrecompensaseconômicas,oqueimplicaumenvolvimentocomotrabalhopautadoemrecompensasintangíveis”(p.209),porissotodootrabalhorealizadonascidadescitadas194
http://ensaiospioneiros.usf.edu.branteriormente,estavamcarregadosquemuitamotivação,motivaçãoessaquetemreflexoapartirdaparticipaçãocidadãdospúblicosnasoficinasetambémdosprocessosqueaconteceramaposterioridepoisdasaídadosRondonistasdasambascidadesdosdiferentesestadosBrasileiros.Nessesentidoentreamotivaçãodosvoluntáriosetambémdaspropostasdeumatrabalhovoluntário,épertinentedestacaroqueosautoreseCorreiaeAkerman(2015)discorreramacercadodesenvolvimentolocalparticipativo(DLP),umavezqueessetipodeaçãoestáinteiramenterelacionadacomospropósitosdoProjetoRondonnassuasatividadesnascomunidades.CorreiaeAkerman(2015)apontamqueoDLP“éumconjuntodeaçõesestratégicas,interdisciplinareseintersetoriais,quepromoveaaçãoeoengajamentodeindivíduoseseuscoletivosnastransformaçõesdarealidadesociallocal”(p.160),ouseja,asaçõesexecutadasemambasascidadestiveramumprocessoestrategicamentepensadodesdeaelaboraçãodasoficinasatéaexecuçãodasmesmasnacidadedePresidenteKennedy,ounosenvolvimentosdialógicosacontecidosnacidadedeApiaíentreRondonistaseoórgãopúblicodacomunidade.Todooprocessoqueaautoravivenciou,bemcomoaexecuçãodasestratégiaselaboradas,correspondeaumajunçãodeforças(diversosprofissionaisetambémdasdiversasesferasdosgovernosfederal,estadualemunicipal)paraquedefatooprojetopudesseacontecerdamelhorformapossívelvisandoapromoçãodemultiplicadoresdeconhecimentonascidadeseaconsequentemodificaçãosocialdascomunidadesbeneficiadas.ParaoDLPacontecer,dentreasinúmerasestratégiasquesepodepensareexecutar,CorreiaeAkerman(2015)apontaramapartirdoqueÁvila(2000)discorreu,queapossibilidadedesereunirumadiversidadedepessoascom“diferentespapeiselugaressociais”(p.162),seconstituicomo“atríade:encontro,diálogoeferramentas”(p.162)quepassamacomportaraexecuçãodotrabalhovoluntário,jáqueoencontrodediversosuniversitários,odiálogoentreascomunidadeseosórgãoscompetenteseasoficinasrealizadas,promovemaverossimilhançademudançasnascomunidades.Portantootrabalhovoluntáriopautadonodesenvolvimentolocalparticipativo,constituíramferramentasimportantíssimasparaaautoradiantedesuaparticipaçãonoProjetoRondon,umavezqueesteprojetoestáamplamenteperpassadoporessesaspectodoDLPedovoluntariado.RESULTADOSEDISCUSSÃOAcoletadeinformaçõesrealizadanaoperação“Apiaí00”permitiuajunçãoderelatosadvindosdaSecretariadeSaúdequepossibilitouacriaçãodeumprojetoparadesenvolvimentonacidadeenvolvendoaprópriasecretariaeacomunidadecomoumtodo.Anãodiferenciaçãodecrisesdequadrosdeabstinênciaoudepacientescomalgumtipodetranstornomentalquedeixadeserfeitanacidade,deacordocomosrelatosdosresponsáveis,segundoFigueiredoeTenório(2002),muitasvezespermitequeospacientesdaáreadasaúdementalacabemsendosubmetidosaenquadramentosnosológicosqueimpedemaverificaçãodequaléanecessidaderealdaquelepacientee,muitasvezes,sendomedicadossemnecessidadeenãopermitindoumaterapêuticadiferenciadanaquelemomento.Apartirdeumareflexãocríticaetambémdecaráterhumanizado,aautoracolaboroucomaelaboraçãodeumprojetoqueobjetivouaconscientizaçãoeorientaçãodeprofissionaisquelidamdiretaouindiretamentecompacientesemcriseedacomunidadeemgeralparaseraplicadonacomunidadenaoperaçãoseguinte.195
http://ensaiospioneiros.usf.edu.brA“CartilhaDireitoaSaúdeMental”,elaboradapeloMinistérioPúblicoFederalnoanode2012discorresobreosdireitosàsaúdemental,enfatizandooqueaconstituiçãofederaljátrouxequeéodepropiciaraocidadão“bem-estarmental,integridadepsíquicaeplenodesenvolvimentointelectualeemocional”(p.14).Comaconscientizaçãoeorientaçãodetodaacomunidade,épossívelhumanizaraspráticasdetratamentodirecionadasaospacientescomalgumtipodesofrimentomentaleassimgarantirseusdireitosetambémapromoçãodeconhecimentosparaosprofissionais.Na“OperaçãoTocantins”,durantearealizaçãodealgumasoficinas,foicoletadoinformaçõesacercadaidadedosparticipantesqueestavampresentesnasmesmas(nemtodasasoficinastiveramacoletadestesdados,poishouveoficinasquefoinãofoipossívelumtempoparaqueelafosserealizadaenemtodososparticipantesfizerampartedacoleta,demonstrandoqueopúblicoatendidofoibemmaiordoqueserádemonstradonaFigura1logoabaixo.Osdadoscoletadosemnove,das23oficinasrealizadasportodaaequipedaFHOUniararas,demonstramqueopúblicoqueparticipavaassiduamentedasoficinas,sejaqualforaatemática,tinhaaté20anosdeidade(Figura1).Aautorapôdeobservarqueointeressedestepúblicojovememparticipardecapacitações,podeestarrelacionadoaumabuscadeconhecimentosquepodecorresponderànecessidadedeumaqualificaçãoprofissional,vistoquenacidadenãohaviamuitasoportunidadesdeacessoaformasdequalificaçõesdiferentes.Pararecorreracursosdequalificaçãooudiversosoutrasformasdeaperfeiçoamentoeformação,osmunícipesrelatavamqueeraprecisosairdacidadeesedeslocar,porexemplo,atéPalmas,acapitalemaiorcidadedoestadodeTocantins,queficaaquasequatrohorasdedistânciadePresidenteKennedy.Aideiadeumaqualificaçãoprofissionalparaomundolaboralmarcaoquantoostatuseainserçãosocialsãoresultadosdaescolhadotrabalho.Nestesentido,aautoracompreendequeabuscapeloapanhadodeconhecimentosapartirdaparticipaçãonasoficinas,pode-seterforterelaçãocomacriaçãodeumaidentidadesocialmentereconhecidaapartirdaescolhalaboraldoindivíduo,ouseja,buscaraprimoramentoparafuturamenteconseguiro“empregoideal,esperado”.IndependentementedaregiãodoBrasil(edomundo)emqueestivermos,otrabalhocompreendeessademanda,poisédelequeseprovémtudooqueémaisfortedenecessidadeevontadedaspessoas,colocandoassimasmesmasapartedoqueédefatoumtrabalhocertoounão,deixandonassombrasdeumnãoreconhecimentocomotrabalhador,aquiloquenãofazpartedoqueasociedadeespera(JACQUES,1997).Independentementedostemasabordadosetrazidospelaautoracomoprincipaisnestetrabalho,éimportantesalientarqueoProjetoRondon,emtodasassuasedições,abordouetrabalhouassuntospertinentesapromoçãodecidadaniadascomunidadesbeneficiadas,propondoassimaçõesquepudessempromoverdiálogosepráticasconstrutivasentreosestudantesuniversitárioseapopulação.196
http://ensaiospioneiros.usf.edu.brPopulaçãoparticipantedasoficinasemPresidenteKennedy/TO30Participantes2520152810145131320Até2021a4041a6061a8081a90Faixaetária(emanos)Figura1–RelaçãodaquantidadedeparticipantesdasoficinasministradaspelaequipedaFHOUniararasapartirdafaixaetáriadadaemanos(Fonte:Própriaautora).Todaapráticarealizadaduranteasoperaçõesfoicapazdepromoverresultados,sejamalongooucurtoprazo.Na“OperaçãoTocantins”,porexemplo,apartirdocontatomantidocomgestoresdacomunidade,foiinformadoàequipedaFHOUniararasqueaideiatransmitidaapopulaçãonasoficinasqueversavamsobreaagriculturaetiveramumfoconaperspectivadarealizaçãodefeirasdeprodutosorgânicosproduzidosporgrandepartedosprodutoresdacidade,acabaraporserconcretizada:realizarampelaprimeiravezafeiralivremunicipaldacidadedePresidenteKennedy,contandocomgrandeparticipaçãodosprodutoresdacidadeedacomunidadeparaprestigiareincentivarocomérciodafeira.Afeiracontoucomaexposiçãodeverduras,legumes,opçõesdelanches,fazendoconcretizarapropostaoferecidanasoficinascomoincentivoaautonomiaepromoçãodetrabalholocal,visandoolucroparaasfamíliasdospequenosprodutoresqueprecisamdavendadosorgânicosparagarantiraqualidadedevidanecessáriaparaelesesuafamília(Figuras2,3e4).Figura2–Flyerconfeccionadopelomunícipioparadivulgaradata,horário,localeinformaçõespertinentesarespeitodaprimeirafeiramunicipaldePresidenteKeneddy(Fonte:PáginaoficialnoFacebookdomunicípio:“KennedyPke”).197
http://ensaiospioneiros.usf.edu.brFigura3–Imagemrepresentandoaparticipaçãodosmunícipesnafeiramunicipal(Fonte:PáginaoficialnoFacebookdomunicípio:“KennedyPke”).Figura4–Imagemrepresentandoosalimentosorgânicosvendidosnafeirapelosprodutoreslocais(Fonte:PáginaoficialnoFacebookdomunicípio:“KennedyPke”).Nessemesmosentido,aequipedaFHOUniararastambémfoiinformadaqueapartirdaoficinarealizadacomcriançaseadolescentescomatemáticadirecionadaaoteatro,queno198
http://ensaiospioneiros.usf.edu.brdiaculturaloferecidoeorganizadopelacomunidadeepelasequipesdeRondonistas,acabouporproduzirduasfantásticaseemocionantespeçasqueposteriormenteumadelasfoireproduzidapelosadolescentesemmomentooportuno,marcandoosucessoeapertinênciavistapelacomunidadeparacomapromoçãodacidadaniatambémapartirdaarte.AssimcomoBulhõesetal(2010)apontaramcomrelaçãoaosresultadosobtidosapartirdoProjetoRondon,tantonumcaráterquantitativorelacionadoagrandeparticipaçãodacomunidadenasoficinasdesenvolvidas,quantonocaráterqualitativoreferenteaimplantaçãodasideiastransmitidasnasoficinas(feiramunicipaleoteatrodosadolescentes),aautoraquevosescrevecompreendequeacomunidadedePresidenteKennedyfoifundamentalparaobtençãodestesresultadosaquimencionados,jáquecaracterizaumaparticipaçãoativaeprovedoradereflexõesqueconsequênciaemaçõesnaprática.QuandoBulhõesetal(2010)afirmamqueascomunidadesbeneficiadasdoProjetoRondonmodificam-seapósatrocadeconhecimentoentreosRondonistas,consequentementemodifica-seasuniversidadesparticipantes,jáqueosdiscentesdestasuniversidades“estabelecemumcontatodiretocomcomunidadesquevivemnumarealidadedivergentedaconhecidaeidealizadapelamaioriadosacadêmicos,possibilitandoamelhorianaformaçãodocidadãoedofuturoprofissional”(p.171).Éassimqueaautoradesterelatodeexperiênciasesente:modificada.Éapartirdaexperiênciadoprojetodeextensãoqueatransformaçãoocorreu,sejanoâmbitopessoal,profissionaletambémacadêmico.CONCLUSÃOPode-seconcluirqueoProjetoRondon,tantoestadualquantonacional,demonstrouqueessamaneiradialogadaderealizaroaprendizado,proporcionaresultadossatisfatóriosquandocomparadocomoconjuntodeconhecimentosquesãopartilhadosentreosestudantes,professoreseascomunidades.Asreflexõesobtidascomrelaçãoaosdiferentesmomentosvividosnosestadosdistintos,evidenciaoquantooestudanteuniversitáriopodecontribuirparaatomadadeiniciativadepensarnodesenvolvimentocidadãodascomunidades,podendooferecerumpoucodoconhecimentoedocompromissoéticoeprofissionalquepossuiparafomentaraaplicaçãoeoexercíciododireitodascomunidadesvisitadasebeneficiadas.MesmoavivênciatendoocorridoemdiferentesestadosBrasileiros,cadaqualcomsuaculturaedinâmicadefuncionamento,bemcomocomsuascaracterísticasgeográficas,emambososestadosfoipossívelperceberoquantoacomunidadeanseiaegratulapelosjovensestudantesquealiestavam.PoderrecebernotíciasdaprópriacomunidadedePresidenteKenedydequeosdiálogosrealizadosnasoficinaseasinformaçõestrocadasentreestudantesuniversitárioseamesma,proporcionagrandesatisfação,havendoindíciosdequeasaplicaçõesteóricaseprincipalmentepráticasvivenciadascomopúblicodePresidenteKennedyforamcapazesdeconcretizaraçõesnaprópriacomunidadeapósasaídadosRondonistas.Issosignificaemuitoqueassementesforamgerminadas,proporcionandoaindamaisvidaeautonomiaparaapopulaçãodaqualaequipeestevetãofortementeligadaeverdadeiramentepresenteduranteoperíodoemquepassounacidade.Nessesentido,paraaautoraosentimentodegratidãoéreciprocoparacomoqueacomunidadevemmostrandoparaaequipe,vistoqueasexperiências,laçosaaprendizadosemcadapartedoBrasilconstruídos,significaaelaumcrescimentopessoaleprofissionalapartirdeumaliçãodevidaecidadaniaqueoprojetoeacomunidadeapossibilitou.199
http://ensaiospioneiros.usf.edu.brAGRADECIMENTOSOperaçãoApiaí00eOperaçãoTocantins.REFERÊNCIASANDRADE,H.M.L;SOUZA,R.C.;RAMOS,E.M.MetodologiaParticipativacomoferramentaeestratégiautilizadapelaINCUBACOOPparaainclusãodegrupospopularesemRecife-PE.Programaincubadoratecnológicadecooperativaspopulareseempreendimentossolidários.UniversidadeFederaldoPará,2005.Disponívelem:<http://www.cultura.ufpa.br/itcpes/documentos/metodologia_participativa_incubaccop.pdf>.Acessoem08dedezembrode2017.ÁVILA,V.F.Pressupostosparaaformaçãoeducacionalemdesenvolvimentolocal.INTERAÇÕES-RevistaInternacionaldeDesenvolvimentoLocal.CampoGrande-MS:UCDB,2000v.1,n.1,p.63-76.Disponívelem:<http://www.interacoes.ucdb.br/article/view/616/640>.Acessoem08dedezembrode2017.BULHÕES,A.E.E.;RAMOS,E.S.;FEIJÓ,E.V.R.S.;SANTOS,L.P.S.Relatodeumaexperiênciadevida:comunidadeerondonistasintegrandosaberes.Extensio:R.Eletr.deExtensão.Florianópolis,2010,v.7,n.10,p.158-72.Disponívelem:<https://periodicos.ufsc.br/index.php/extensio/article/view/1807-0221.2010v7n10p158>.Acesso08dedezembrode2017.CASTILHO,M.L.R.;CASTILHO,A.L.AUniversidadeeosProjetosSociais:ProjetoRondon–CooperaçãoentreauniversidadeecomunidadesdoEstadodoMatoGrosso/MT.6ºSeminárioEducaçãoeTrabalho,2011.Disponívelem:<http://flacso.redelivre.org.br/files/2012/07/237.pdf2011>.Acessoem08dedezembrode2017.CAVALCANTE,C.E.;OLIVEIRA,J.A.;MEDEIROS,C.A.F.;SOUZA,W.J.;NETO,J.A.M.Notrabalhovoluntário:estudodasrelaçõesentrecomprometimentoorganizacionaledesenhodotrabalhoemONGs.RevistaEstudosdoCEPE,SantaCruzdoSul,n.33,p.206-230,jan./jun.2011.Disponívelem:<https://online.unisc.br/seer/index.php/cepe/article/view/1714/1408>.Acessoem08dedezembrode2017.CORREIA,R.L.;AKERMAN,M.Desenvolvimentolocalparticipativo,redesocial.Rev.Ter.Ocup.Univ.,SãoPaulo.2015jan./abr.;26(1):159-65.Disponívelem:<http://www.revistas.usp.br/rto/article/view/69564/96394>.Acessoem08dedezembrode2017.FANTIN,J.T.ProjetoRondon:extensãouniversitáriaeAgenda21naAmazônia.Interações(CampoGrande),CampoGrande,v.12,n.1,p.115-124,Junho/2011.Disponívelem:<http://www.scielo.br/scielo.php?script=sci_arttext&pid=S1518-70122011000100011&lng=en&nrm=iso>.Acessoem08dedezembrode2017.200
http://ensaiospioneiros.usf.edu.brFIGUEIREDO,A.C.;TENÓRIO,F.Odiagnósticoempsiquiatriaepsicanálise.RevistaLatinoamericanadePsicopatologiaFundamental,SãoPaulo,AnoV,n.1,p.29-43,mar/2002.Disponívelem:<http://www.scielo.br/pdf/rlpf/v5n1/1415-4714-rlpf-5-1-0029.pdf>.Acessoem10demaiode2017.IBGE,InstitutoBrasileirodeGeografiaeEstatística.Cidades.Disponívelem:<http://cidades.ibge.gov.br/xtras/perfil.php?codmun=350270>.Acessoem16demaiode2017.______.InstitutoBrasileirodeGeografiaeEstatística.Cidades.Disponívelem:<http://cidades.ibge.gov.br/xtras/perfil.php?codmun=171840>.Acessoem16demaiode2017.JACQUES,M.G.C.IdentidadeeTrabalho:umaarticulaçãoindispensável.In:TAMAYO,A.;BORGES-ANDRADE,J.;CODO,W.(Org.).Trabalho,OrganizaçãoeCultura.SãoPaulo:CooperativadosAutoresAssociados,1997,v.-,p.41-49.MAEYAMA,M.A.;CUTOLO,L.R.A.;CHAVES,M.V.;BARNI,R.S.ProjetoSérgioArouca:RelatodeExperiência.Rev.bras.educ.med.,RiodeJaneiro,v.40,n.1,p.118-127,Março/2016.Disponívelem:<http://www.scielo.br/scielo.php?script=sci_arttext&pid=S0100-55022016000100118&lng=en&nrm=iso>.Acessoem08dedezembrode2017.Ministériopúblicofederal.Cartilhadireitoàsaúdemental,2012;Disponívelem:<http://pfdc.pgr.mpf.mp.br/atuacao-e-conteudos-de-apoio/publicacoes/saude-mental/direito_saude_mental_2012/>.Acessoem10demaiode2017.MinistériodaDefesa.ProjetoRondon;Disponívelem:<http://www.projetorondon.defesa.gov.br/portal/index/pagina/id/343/area/C/module/default>.Acessoem11demaiode2017.SALAZAR,K.A.;SILVA,A.R.;FANTINEL,L.D.Asrelaçõessimbólicaseamotivaçãonotrabalhovoluntário.RAM,Rev.Adm.Mackenzie,SãoPaulo,v.16,n.3,p.171-200,junho/2015.Disponívelem:<http://www.scielo.br/scielo.php?script=sci_arttext&pid=S1678-69712015000300171&lng=pt&nrm=iso>.Acessoem08dedezembrode2017.SAMPAIO,J.R.Voluntários:umestudosobreamotivaçãodepessoaseaculturaemumaorganizaçãodoterceirosetor.2004.255f.TesedeDoutoradoemAdministração–FaculdadedeEconomia,AdministraçãoeContabilidade,UniversidadedeSãoPaulo,SãoPaulo,2004.TEIXEIRA,E.C.OPapeldasPolíticasPúblicasnoDesenvolvimentoLocalenaTransformaçãodaRealidade,2002.Disponívelem:<http://www.escoladebicicleta.com.br/politicaspublicas.pdf>.Acessoem08dedezembro2017.201