http://ensaiospioneiros.usf.edu.brESTRATÉGIASATIVASDEAPRENDIZAGEMEODESENVOLVIMENTODECOMPETÊNCIASTÉCNICASEATITUDINAISACTIVELEARNINGSTRATEGIESANDTHEDEVELOPMENTOFTECHNICALANDATTITUDINALCOMPETENCESOLIVEIRA,MicheleCristinaSouzaAchcarCollade1;JUNQUEIRA,JoséRobertoAlmeida2;FURLANETTO,PatriciaGomes3;CARVALHO,AnaFláviade41CoordenadoradeOperaçõesAcadêmicasnoUNIFEOB;2Pró-ReitorAcadêmiconoUNIFEOB;3ProcuradoraInstitucionaleCoordenadoradoCursodePedagogianoUNIFEOB;4DiretoraAcadêmicanoUNIFEOBmichele.oliveira@unifeob.edu.brRESUMO.Asestratégiasemetodologiasativasdeaprendizageminstruçãoentrepares(PeerInstruction),Saladeaulainvertida(FlippedClassroom),EstudodeCasoeAprendizagembaseadaemProjetos(PBL)serãoabordadasnesteartigocomorecursosparaaoperacionalizaçãodoprojetopedagógicoinstitucionaldoUNIFEOB,queestábaseadonodesenvolvimentodecompetênciastécnicaseatitudinais.Aarquiteturadoscursosdegraduaçãopartedaidentificaçãodascompetências-concebidocomoumconjuntoarticuladodeconhecimentos,habilidadeseatitudes-presentesnasdiretrizescurricularesnacionais,nasnormativasdosórgãosdeclasseenasdemandasdomercadodetrabalho;alinhandoosperfisdosingressantesedosegressantesaodesenvolvimentodecompetênciastécnicaseatitudinais.Emcadacurso,emtermosdesistematização,parte-separaadistribuiçãodascompetênciastécnicaseatitudinaisentreosmódulos,osquaissãocalibradoscomaarticulaçãodosdomínioscognitivosprevistosnataxonomiadeBloomequepermitemaconstruçãodeobjetivosdeaprendizagemcompatíveiscomapropostapedagógicaeodesenvolvimentodecompetênciastécnicaseatitudinais.Nessesentido,asatividadesacadêmicas,nosdiversosespaçosdeaprendizagem,permitemqueateoriaeaprática(práxis),sejamaplicadasevivenciadaspelosdocentesediscentespormeiodemetodologiaseestratégiasativasdeaprendizagemqueproporcionemaintegraçãodossaberes,aautonomiadosestudanteseoprotagonismodosestudantes,alinhadasàsdemandasprofissionais,pessoaisesociais.Palavras-chave:estratégiasativas,metodologias,competência.ABSTRACT.ThestrategiesandactivemethodologiesofPeerInstruction,FlippedClassroom,CaseStudyandProjectBasedLearning(PBL)willbeapproachedinthisarticleasresourcesfortheoperationalizationoftheinstitutionalpedagogicalprojectofUNIFEOB,whichisbasedonthedevelopmentoftechnicalandattitudinalskills.Thearchitectureofundergraduatecoursesisbasedontheidentificationofcompetences-conceivedasanarticulatedsetofknowledge,skillsandattitudes-presentinthenationalcurricularguidelines,inthenormsoftheclassorgansandinthedemandsofthelabormarket;aligningtheprofilesofthenewcomersandtheevaderstothedevelopmentoftechnicalandattitudinalcompetences.Ineachcourse,intermsofsystematization,westartwiththedistributionoftechnicalandattitudinalcompetencesbetweenthemodules,whicharecalibratedwiththearticulationofthecognitivedomainsprovidedintheBloomtaxonomyandthatallowtheconstructionoflearningobjectivescompatiblewiththepedagogicalproposalandthedevelopmentoftechnicalandattitudinalcompetences.Inthissense,academicactivitiesinthevariousteaching-learningspacesallow139
http://ensaiospioneiros.usf.edu.brtheoryandpractice(praxis)tobeappliedandexperiencedbyteachersandstudentsthroughactivelearningmethodologiesandstrategiesthatprovidetheintegrationofknowledge,theautonomyofthestudentsandtheprotagonismofthestudents,alignedwithprofessional,professionalandsocialdemands.Keywords:activestrategies,methodologies,competence.INTRODUÇÃOOprojetopedagógicoinstitucional(PPI)doCentroUniversitárioFundaçãodeEnsinoOctávioBastos(UNIFEOB)fundamenta-senodesenvolvimentodecompetênciasefoiconcebidoesistematizadoemtrêsgrandeseixos,quaissejam:competênciasespecíficasoutécnicas,competênciasatitudinaiseascompetênciasparaavida;osquaissãopermeadosporprincípios,valoresepelocumprimentodamissãoinstitucionaleintegradospelasmetodologiaseestratégiasativasdeaprendizagemcomfoconodesenvolvimentoeaprimoramentodecompetênciasqueevidenciam,jáduranteosprimeirosperíodosdecadacursodegraduação,amarcadoestudanteUNIFEOB–habilitado,comprometidoemotivado–econtribuemparaaformaçãointegraldosegressosdoscursosdaIES.OcompromissodoUNIFEOBemformarprofissionaisdeexcelência,comaltosníveisdeempregabilidade,sãoumdospilaresdosprojetospedagógicosdoscursosdoUNIFEOB,osquaissãoconstruídosapartirdaformaçãoporcompetências,ouseja,emcadaencontrodeaprendizagem,alémdascompetênciastécnicasespecíficasdocurso,sãodesenvolvidoseaprimoradosemseusestudantesascompetênciasatitudinaisnecessáriosaoprofissionaldoséculoXXIeatualizadasconstantementeerevisadasem2017,quaissejam:flexibilidade,comprometimento,relacionamentointerpessoal,trabalhoemequipe,comunicação,visãosistêmica,liderança,tomadadedecisãoeorganizaçãoeplanejamento;cadaumacomquatroevidênciasdepossedacompetência.Aabordagemdesteartigoconsideraaspremissasbásicasdeummodeloeducacionalfundamentadonodesenvolvimentodecompetências,noqualoestudanteéoprotagonistadosprocessosdeaprendizagem,desenvolveaautonomiaeinterageemambientesdeaprendizagemvirtuaisefísicos.Paragarantirqueaspremissasbásicassejamalcançadas,recebeespecialatençãonoplanejamentodeumcurso,UnidadesdeEstudo(disciplinas)emódulo:aescolhadostemas,aescolhadasatividadesdedesenvolvimentoeavaliação;e,emespecial,dasestratégiasemetodologiasativasqueserãoempregadasparaodesenvolvimentodecompetênciastécnicaseatitudinais.Aintegraçãodostrêseixosdeformaçãoérealizadapelodesenvolvimentotransversaldecompetênciassocioemocionaisessenciaisparaoatuaçõespessoaiseprofissionaisplenas–inteligênciaemocional,demonstrarempatia,alcançarobjetivosemanterrelaçõespositivas,entreoutras,–alinhadoàsmetodologiaseestratégiasativasdeaprendizagem,destacando-searealizaçãoemcadaumdosmódulosdeprojetosintegrados.Paragarantiraconstantemotivaçãodoestudante,essepassodeveserseguidocontinuamente,aolongodosemestre,pelocolegiadodeprofessoresdeformaparticipativaeintegrativa,garantindoqueoplanejamentosejacumpridoeosobjetivosdeaprendizagembemexecutados.Alémdisso,deve-segarantiradiversidadedesituaçõeseatividadesdeaprendizagememharmonizaçãocomosconteúdostécnicos,semprearticuladascomascompetênciasemconstruçãoe/oudesenvolvimento.Combasenessespreceitosenoconceitodecompetências–conjuntoarticuladode140
http://ensaiospioneiros.usf.edu.brconhecimento,habilidadeeatitudes,conformePARRY(1996)–sãoconstruídasasestruturascurriculareseplanejadasasatividadesdasunidadesdeestudoquecompõemcadacurso;tendo,porém,todoseles,porobjetivoqueoegressotenhadesenvolvidocompetênciasessenciaisparaodesempenhoprofissional,acadêmicoepessoal.Assim,aopçãoinstitucionalporumprojetopedagógicodedesenvolvimentodecompetênciasquealinhateoriaepráticaeproporcionaodesenvolvimentodecompetênciastécnicaseatitudinaisemseusestudantes,orientaoprocessodeaprendizagemparaodesempenhoprofissionaleparaavida,umavezqueacomposiçãodashabilidadesecompetênciasdesenvolvidasemnossosestudantes,opreparamenquantopessoa,profissionalecidadãopormeiodaobservaçãosistemáticapelosdocentesdasevidênciaspré-definidasparacadacompetênciaatitudinal,comarealizaçãodefeedbacksformativosindividuaisparacadaestudante,aofinaldecadabimestre.Asatividadessãoelaboradasedesenvolvidasapartirdemetodologiaseestratégiasativasdeaprendizagemquepermitamodesenvolvimentodecompetênciastécnicaseatitudinais;elasdevemcontextualizareproblematizarostemasaseremtrabalhadosdemaneiraprática,tendocomoestratégias,entreoutras,debates,seminários,aulasexpositivasdialogadas,simulaçõesdeprocedimentos,discussõessobrefilmeseobrasliterárias,leiturasdirecionadas;visitastécnicas,estudosdecasos,apartirdoobjetivoprimário:integrarostemasecompetênciasdesenvolvidosnasoutrasUnidadesdeEstudo,quecompõemomódulo,esãoorientadosparaodesenvolvimentodoProjetoIntegrado.Nesteartigo,abordaremosasestratégiasativasdeaprendizageminstruçãoentrepares(PeerInstruction),Saladeaulainvertida(FlippedClassroom),EstudodeCasoeAprendizagembaseadaemProjetos(PBL)comenfoquenodesenvolvimentodecompetênciastécnicaseatitudinais.Porconvençãoinstitucional,adota-secomometodologias,tãosomente:EstudodeCaso,ContextualizaçãoeProblematização.Emconstanteaprimoramentodaspráticasdeaprendizagemquepromovamodesenvolvimentoouaprimoramentodecompetênciastécnicaseatitudinais,destacam-seentreosrecursosautilizaçãodasTecnologiasdainformaçãoecomunicação(TICs),umavezque,inseridosnasociedadedoconhecimentoedainformação,docentesediscentespodemmanter,atravésdasdelas,contatodiretoeinstantâneo,formarumaredecolaborativadeatividadesemequipes,independentementedeondeosestudanteseosprofessoresestejam,tornandoaaprendizagemmaissignificativa,flexíveleperene.Acomunicaçãoinstantâneacomosdiscentes,autilizaçãodoAmbienteVirtualdeAprendizagem(AVA),Classroom(Googleforeducation),aredesocialFacebook,entreoutrosambientescolaborativoseparticipativosparaaspropiciamodesenvolvimentodecompetênciaseasdiscussõesdostemasabordadosemsaladeaula,apostagemdemateriaisearealizaçãodefóruns,curadoriaouindicaçõesdevídeosdisponíveisnoYouTubeoumesmonoAmbienteVirtualdeAprendizagemaproximamosconhecimentosacadêmicosàinteraçãosocialqueosdiscentesdesenvolvemjuntoàsredessociais,emsintoniacomamodernatendênciadaaprendizagemdirecionadaaidentificaresuprirasnecessidadesformativasdecadaestudante.Nessecontextodeaprendizagem,asestratégiasativasouinovadoras,naperspectivadodesenvolvimentoporcompetênciasedoprojetopedagógicoinstitucionaldoUNIFEOB:“(...)visamàconsecuçãodeobjetivos,portanto,háqueterclarezasobreaondesepretendechegarnaquelemomentocomoprocessodeaprendizagem”(ANASTASIOUeALVES,2012).Utilizandocomosuporteasestratégiasdeaprendizagem–aprendizagembaseadaemproblemasouprojetos,aprendizagememtimes,interaçãoentrepares,saladeaulainvertida,entreoutras–aplicam-seouexploram-semeios,osmodos,maneiraseformasdeseevidenciar141
http://ensaiospioneiros.usf.edu.bropensamentodoestudanteeodesenvolvimentodascompetênciastécnicasatitudinais.Asestratégiasativasdevemestarvinculadasaoprojetopedagógicoinstitucional,aosobjetivosetemaspropostosedevemfazersentidonocontextodaaprendizagemdoestudante.Aestratégiaativaisoladadocontextodoprojetopedagógiconãofazsentidoesimtrazasensaçãodedesconexãoéfazerporfazer.ESTRATÉGIASATIVASDEAPRENDIZAGEM,TAXONOMIADEBLOOMEOBJETIVOSDEAPRENDIZAGEMAorganizaçãodoplanopedagógicodeunidadedeestudo,naperspectivadascompetênciasehabilidadesespecíficasdomódulo,paraFERRAZeBELHOT[1],“Essaestruturaçãoéresultadodeumprocessodeplanejamentoqueestádiretamenterelacionadoàescolhadosconteúdos,deprocedimentos,deatividades,derecursosdisponíveis,deestratégiasativas,deinstrumentosdeavaliaçãoedametodologiaaseradotadaporumdeterminadoperíododetempo”.Nessesentido,objetivandoalinharascompetênciastécnicaseatitudinaisindica-se,emsíntese,oselementosdodomíniocognitivoidentificadosnataxonomiadeBLOOM,queoriginalmenteelencaseisgrandescomandosverbais:CONHECER,COMPREENDER,APLICAR,ANALISAR,AVALIAReCRIAR.Entende-sequeoestudante“CONHECER”quandoécapazoudetémahabilidadederecordaroureconhecerinformações,ideiaseprincípiosnaformaemqueforamaprendidos.Exemplificandoaconceituaçãoatravésdeverbos,quandooestudanteanota,defini,reconhece,rotula,seleciona,interageemredessociaiscombaseemdeterminadoconceito,podemosafirmarqueeleoconhece.Emrelaçãoà“COMPREENDER”exemplifica-sequeoestudantetraduzeinterpretaainformaçãocombaseemumconhecimentoprévio.AdentrandooterceironíveldodomíniocognitivopropostoporBLOOM,temosoverbo“APLICAR”,nessaetapadedomíniodoconteúdoespecífico,oestudanteseleciona,transfereeseutilizadedados,conceitoseprincípiosparacompletarumproblemae/outarefa,comummínimodesupervisão.Edetémashabilidadesdedesenvolver,empregar,encontrar,ajustar,apreciareinterpretar,compartilharemredeseeditar.QuantoaoquartoníveldodomíniocognitivopropostoporBLOOM,quandooestudantedistingue,organizaerelacionapressupostos,hipóteses,evidênciasouestruturasdeumaquestãooudeclaraçãoentende-sequedetémashabilidadesnecessáriaspara“ANALISAR”,cujosverbossinônimossão:apresentar,associar,avaliar,calcular,considerar,constatar,criticar,debate,dividir,experimentar,identificar,ilustrar,inspecionar,perguntar,reconhecer,entreoutros.Noquintonívelpropostotemosoverbo“AVALIAR”,nessecontextodeaprendizagemoestudanteaprecia,avaliaroucriticabaseadoempadrõeseemcritériosespecíficos.Oestudantequedesenvolveatividadesbaseadasnesteníveldecogniçãopossuihabilidadesdeargumentar,categorizar,criticar,decidir,defender,determinar,escolher,explicar,fundamentar,interpretar,resolver,validar,valorizar,entreoutros.Porfim,enãomenosimportante,oestudanteestáaptoa“CRIAR”quandointegraeconjugaideiasemumproduto,projetooupropostanovosparaeleeestápreparadoparainventar,manejar,obter,organizar,planificar,projetar,relatar,transmitir,entreoutrasações.ParaFERRAZeBELHOT(2016)é“(...)umdosinstrumentosexistentesquepodevirafacilitaresseprocessonoscursossuperioreséataxonomiapropostaporBloometal.(1956),quetem,142
http://ensaiospioneiros.usf.edu.brexplicitamente,comoobjetivoajudarnoplanejamento,organizaçãoecontroledosobjetivosdeaprendizagem”.Nessesentido,destaca-seaimportânciadadelimitaçãodoOBJETIVODEAPRENDIZAGEM,queéprodutodareflexãosobreashabilidades,competênciasatitudinaiseconhecimentostécnicosqueesperamosqueosnossosestudantestenhamaprendidoaofinaldenossoprogramaeducacional,paratanto,ocurrículoacadêmicodaUNIFEOBéestruturadoparaodesenvolvimentodecompetênciastécnicaseatitudinais.Emconjunto,visandoalinharosobjetivosdeaprendizagemcomoperfildoestudantedegraduaçãoasformasdeaprendizagemsignificativadestacam-se,poisocorrequandoasinformações,conceitose/oudefiniçõessãorelacionadosaumaspectorelevante,quedesperteacuriosidadedoestudanteepromovaodesenvolvimentodecompetênciasespecíficaseatitudinais.NaperspectivadoEstudanteobjetiva-secomaaprendizagemsignificativa:odesenvolvimentodecompetênciastécnicas,atitudinais,apromoçãodeatividadesdepesquisas,intercâmbiosdeideiaseaconstruçãoecompartimentodoconhecimento,propiciandoodesenvolvimentointegraldoestudante.NestesentidoBACICH(2018):“Aspesquisasatuaisdaneurociênciacomprovamqueoprocessodeaprendizageméúnicoediferenteparacadaserhumano,equecadapessoaaprendeoqueémaisrelevanteeoquefazsentidoparasi,oquegeraconexõescognitivaseemocionais”.NaconcepçãodascompetênciaseashabilidadesespecíficasdaUnidadedeEstudodevemosnosatentarparaaredaçãode:a.Competênciasehabilidadesespecíficosclaramentederivadosdascompetênciasehabilidadesgerais;b.Descriçãodecomportamentoseprodutos(fazererealizar)capturáveisatravésdetarefas/atividades;c.Contémverbosdeaçãodelimitandoeespecificandocomportamentosobserváveis;d.Redaçãoclara,objetivaedireta;Asrelaçõesqueseestabelecementreodesenvolvimentodecompetências,ataxonomiadeBloomeaestratégiasativasconfluemparaaaprendizagememespiral(BACICH,2018),partindodeníveismaissimplesparaosmaiscomplexosdeconhecimentos,habilidadeseatitudesnasdiversasdimensõesdavida;osquaissãocontempladosnostrêsgrandeseixosdoPPIdoUNIFEOB.METODOLOGIAAsmetodologiaseestratégiasabordadasnesteartigoforamobjetodacapacitaçãodocenterealizadaemjaneirode2016e2017duranteosSimpósiosdeDesenvolvimentoProfissionaldeDocentes,iniciandooficialmenteoplanejamentoacadêmicodosanosletivoseintensificandoasaçõesinstitucionaisdecapacitaçãodocenteedeconsolidaçãodoProjetodeFormaçãoporCompetências,apresentandodiversasferramentaspedagógicasedidáticas.Alinhadoaoprojetopedagógicoinstitucional,asmetodologiasdevemserferramentasàdisposiçãododocente.Paraisso,odocentedeveentenderquaisosobjetivospropostosduranteoplanejamentoedevesaberutilizarcorretamenteasmetodologiaseestratégiasadequadas.Visandoacorretautilizaçãoebuscandoalcançarosmelhoresresultados,acapacitaçãodocenteéfundamentalparaoperfeitodesenvolvimentodoProjeto.143
http://ensaiospioneiros.usf.edu.brParaMORINapudBACICH(2018),“Aprendemosoquenosinteressa,oqueencontraressonânciaíntima,oqueestápróximodoestágiodedesenvolvimentoemquenosencontramos.Dewey(1950),Freire(1996),Ausubeletal.(1980),Rogers(1973),Piaget(2006),Vygotsky(1998)eBruner(1976),entretantosoutrosedeformadiferente,têmmostradocomocadapessoa”(BACICH,2018).Alinharodesenvolvimentodecompetênciastécnicaseatitudinais,comconteúdossignificativosequepromovamoprotagonismoeaautonomiadoestudante,demandamdosdocentesplanejamentoeencontrosdeaprendizagemdiferenciadosequepromovamaeficienteinteraçãoentreteoriaeprática.Nestesentido,asestratégiasativasdeaprendizagemsãoferramentasessenciaisparaaoperacionalizaçãodoprojetopedagógicoinstitucional.Passaremosadescreverasestratégiasinstruçãoentrepares(PeerInstruction),Saladeaulainvertida(FlippedClassroom),EstudodeCasoeAprendizagembaseadaemProjetos(PBL)queforamapresentadasaocorpodocentedaUNIFEOBnosanosde2016e2017,pormeiodeoficinasdeaprendizagem.INSTRUÇÃOENTREPARES(PEERINSTRUCTION)AestratégiaativaPeerInstructionemtraduçãolivre,“instruçãoentrepares”,podeserconcebidocomooentendimento,asdiscussõeseaplicabilidadedosconceitos,utilizando-seainteraçãoentreosestudantesorganizadosemduplasaleatórias-oupreviamentedefinidaspelodocente.AestratégiaoriginaléprodutodosestudosdeEricMazur,professordoDepartamentodeFísicadeHarvad,nesteartigoapresenta-seumanovaabordagemdeutilização,adequadaàsnossascaracterísticaseducacionaiseaoperfildenossosestudantes.Deve-seestimularoestudantearealizarasatividadespré-aula(leiturasdetextos,realizaçãopréviadeexercícios,entreoutros)eaparticiparativamentedasdiscussõescomosparesecomomediador(docenteoututor).Apropostadeaplicaçãodestaestratégiainovadoraativaépautadapelabuscadasimplicidadedeprocedimentospreparatórios,bemcomoosdeexecução,taiscomo:TEMAGERADOR:escolhaalinhadaaosprincipaisconteúdosdomódulo.Paraaimplementaçãodaestratégia“peerinstruction”emsala,pode-seadotarasequênciaaseguirdescrita:1.Escolhadotextoparaleiturapré-aula(sugere-se,nomáximo,02laudas)eelaboraçãodoCronogramadeatividadesdoEncontro.Antesdadistribuiçãodostextosedaformaçãodasduplasdeve-seinformaraosestudantesquaiscompetênciastécnicaseatitudinaisserãodesenvolvidasequaisasevidênciasoprofessoriráobservar.2.Concessãodetempoparaleituraindividualdotextoemsala(30minutos).3.Organizaçãoemduplas.4.NasequênciaoDocentepromoveráaconceituação,problematizaçãoouapresentaçãodoCasoaserdebatido.5.Osestudantesdevemreceberasquestõesdissertativase/outestesparaaresoluçãoemduplas.Discussõesemduplas.6.Devolutiva/Feedbackparaasduplasaofinaldoencontrodeaprendizagem.144
http://ensaiospioneiros.usf.edu.brPROPOSTAHÍBRIDA:INÍCIONOAMBIENTEVIRTUALDEAPRENDIZAGEMEFINALIZAÇÃOEMSALADEAULATemaGerador:XParaaimplementaçãodaestratégia“peerinstruction”emAVA,pode-seadotarasequênciaaseguirdescrita:1.Escolhadotextoparaleiturapré-aula(sugere-se02laudas)eelaboraçãodoCronogramadeatividadesdoEncontro.2.Quaiscompetênciastécnicaseatitudinaispretendodesenvolvernosestudantes?3.OtextodeveserdisponilizadonoAVAcomumasemanadeantecedênciadoencontrodeaprendizagem.4.Preparaçãodasquestõespré-aula,combasenotextoindicado.5.Asquestõespré-auladevemserdisponibilizadasdoisdiasantesdoencontrodeaprendizagem.Sugere-seautilizaçãodeumformuláriodoGoogleDriveparacolhimentodasrespostas.6.ExtraçãodasresoluçõesdoformuláriodoGoogleDrive.Comessaferramenta,osdocentespodemmensurarograudeacertoedeassimilaçãodosconteúdos/conceitos.7.Contextualização/exposiçãodostemasemsaladeaula.Eresoluçãoemsaladasquestõespré-aula.8.Combasenaanálisedasrespostasdasquestõespré-aula,odocenteestáaptoaaprofundarospontosdedúvidasdosestudantes.9.Resoluçõesdenovasquestõesduranteaaula.10.Discussõesemduplas.11.Devolutiva/Feedbackaofinaldoencontrodeaprendizagem.SaladeAulaInvertida(FlippedClassroom)Aestratégiainovadoradenominadasaladeaulainvertidaé,emsíntese,ainversãodocronogramaedarealizaçãodeatividadesdeumasaladeaulaouespaçodeaprendizagem.Epressupõequeaexposiçãonãosejafeitanoencontropresencial,ocasiãoemqueosestudantesparticiparãode:Projetos;Resoluçõesdeexercíciosempares;Elaboraçãodeseminários/mesasredondas;Mapasconceituais;Portfólios,entreoutrasestratégiasdeaprendizagem.ParaMORINapudBACICH(2018),asaladeaulainvertida:“(...)éumaestratégiaativaeummodelohíbrido,queotimizaotempodaaprendizagemedoprofessor.Oconhecimentobásicoficaacargodoestudante–comcuradoriadoprofessor–eosestágiosmaisavançadostêminterferênciadoprofessoretambémumfortecomponentegrupal.BergmanneSams(2016)foramosprimeirosdivulgadoresdealgumastécnicasdaaulainvertida,principalmenteutilizandoovídeocomomaterialparaestudoprévio,comavantagemdequecadaestudantepodeassisti-lonoseuritmo,quantasvezesprecisaresolicitando,senecessário,acolaboraçãodospaisoucolegas.Depoisoprofessorpodeorientaratividadesdeacordocomasituaçãodecadaestudanteesuasnecessidadesespecíficas”(BACICH,2018).Asprincipaisferramentasutilizadasparaaaplicaçãodaestratégiasão:apresentaçãodevídeosgravadosemPowerPoint;Gravaçãodevídeocomocelular;Indicaçãodetexto:145
http://ensaiospioneiros.usf.edu.brleituradirigida/guiadeorientação;eaindicaçãodevídeos(porexemplo,linksdoYoutube)associadosaumaatividadedirigida/guiadeorientação.PROPOSTATEMAGERADOR:XParaaimplementaçãodaestratégia“saladeaulainvertida”,pode-seadotarasequênciaaseguirdescrita:1.2.Planejamentoeorganizaçãodaleiturapré-aula:Seleçãodetextocurtosecomleituradirecionada;Indicaçõesdevídeose/oufilmes.Planejamentoeorganizaçãodoencontropresencial:1.IniciaroencontrodeaprendizagempresencialatravésdomaterialdisponibilizadonoAVA;-Objetivo:atribuirmaiorsignificadoaestratégiasaladeaulainvertida.2.Finalizaroencontropresencialindicandosenopróximohaverásaladeaulainvertida;3.Asaladeaulainvertidanãoéindicadaparatodososencontrosetemas;ESTUDODECASOAutilizaçãodametodologiadoestudodecaso,naperspectivadodesenvolvimentodecompetências,édeextremaimportânciaparaoestímuloàautonomiaintelectualdoestudanteedeseuprotagonismo,umavezquesebaseianaaplicaçãodateoriaasituaçõespráticasapartirdaproblematizaçãodecasosreaisouhipotéticos.Ametodologiadoestudodecasoproporcionaaodocenteumagamadepossibilidadedeabordagemdeconteúdodemodoaatingirosmaisdiversospúblicos,ouseja,apartirdediversasabordagensdamesmatemáticapossibilita-seaoestudanteaprofundarseusconhecimentos,combaseemaprendizagemhíbridaecustomizável.Nessesentido,osestudosdecasosnoensinosuperiorporintermédiodasestratégiasativasPeerInstruction,Team-BasedLearningLearningeWritingAcrosstheCurriculum(WAC),embasa-senamultidisciplinaridadeenatransdisciplinaridade,tendooescopodeformarprofissionaiscomvisãoholística,atravésdodesenvolvimentodascompetênciasatitudinaiseleitaspelaUNIFEOB.SegundoC.RolandChristensenCenterforTeachingandLearning,HarvardBusinessSchool,ametodologiaativa“CaseStudy”ouEstudodecasoestrutura-seem:condiçõesprévias,procedimentoseresultados,osquaisestãodescritosaseguir:1.Condiçõesprévias:a)Respeitomútuoentreprofessoreestudantesetambémentreosprópriosestudantes.b)Professoreestudantesvãoparaaaulamuitobempreparados.c)Professoreestudantesusamcritériosrigorososeestãodispostosacorrerriscoseconsiderardiferentespontosdevista.Ocaso,osmateriaisdeapoioeaavaliaçãosãoarticuladosaoplanodeensinoepartedaestruturaeficazdeummódulooucurso.146
http://ensaiospioneiros.usf.edu.br2.Procedimentos:aaulacomeçaeterminanotempodeterminadoeoProfessor:a)Preparaoconteúdoeoprocesso,incluindoumconjuntoclarodeobjetivosdeaprendizagem,umplanodebordo,umaquestãodeabertura,aprofundamentodediscussão,transições,perguntasdeacompanhamentoecomentáriosfinais.b)Escutaatentadurantetodoodebateemclasse.c)Gerenciaativamentefluxoeaestruturadaclassee,aomesmotempo,respondecomflexibilidadeaoscomentáriosdosestudantes.d)Colocaquestõesdesafiadoras,convidaestudantesaresponderem(demodopré-determinadooualeatório)paraacompanharepromoveradiscussãodealtaqualidadeemclasse.e)Estimuladiscussãoreflexivaestudante-estudanteeincentivaaparticipaçãodomaiornúmeropossíveldeestudantes.f)Forneceaosestudantesascondiçõesparaquesustentemasdiscussõesemclasse.g)Encerraocasodemodoapropriado,afimdepromoveroprosseguimentodasdiscussões,dasaulas,cursosemódulosseguintes.3.Resultados:a)Aaprendizagememsaladeaulaexcedesubstancialmenteaaprendizagempré-classee,ainda,estimulaoaprendizadodepoisdaaula.b)Oaprendizadoultrapassaoslimitesdeumaúnicadisciplinaoucurso,tornando-semuitomaisprofundoumavezquepromovealigaçãoentredisciplinas,módulosecursos.c)Osestudantesseenvolvemporquesãoenergizadosedesafiadospelasdiscussõesemclasse.d)Estudantesdescobrem,articulamedesenvolvemamaioriadasvisõescríticas,mesmocomoprofessorsemprenaliderançadoprocesso.Assim,osestudantesaoseremsubmetidosaessamodalidadedeaprendizagemdevem:a)Participareouvirativamenteaolongodasdiscussõesemclasse.b)Contribuircomideias,análiseseexperiênciaspessoais,emvezdesimplesmenteapresentarosfatosdocaso.c)Construirapartirdecomentáriosecríticasdosoutros,alémdedebaterdiferentespontosdevista.APRENDIZAGEMBASEADAEMPROJETOS(PBL)PBLéasiglaeminglêsparaProjectBasedLearning,ouseja,AprendizagembaseadaemProjetos,asquaissãoestratégiasativasdeaprendizagemfocadasnotrabalhocolaborativo,naautonomiadoestudanteenodesenvolvimentodecompetênciastécnicaseatitudinais.OPBL(AprendizadoBaseadoemProjetos)éummétododeaprendizadocentradonoestudante,temoproblemacomelementomotivadordoestudoeintegradordoconhecimento,habilidadeseatitudes.OsProjetosdosMódulos/ProjetosIntegradosdevemserexemplosautênticosdotipodeproblemaqueosestudantesirãoenfrentarnomercadodetrabalho:aquestãoprincipal,ouseja,questãomotivadoradasatividades!1)Deveserinspiradora,explícitaeclara:efetividadedocontratopedagógico.2)Quaisascompetênciasespecíficas?Quaisasevidênciasdascompetências147
http://ensaiospioneiros.usf.edu.bratitudinais?3)DeveenvolveraspectosquedespertemacuriosidadeeointeressedosEstudantes.4)EstratégiaquedeveenvolvertodasasUnidadesdeEstudos;5)ProjetodeveserdebatidoediscutidocomosEstudantes;Nascapacitaçõesdocentesrealizadas,foramapresentadosaocorpodocenteasseguintesetapasparaoplanejamentocombasenoPBL:1º)DefiniçãodotemageradordoProjetoIntegrado,emsintoniacomo(s)eixo(s)temático(s)doMódulo;2º)QuaisconteúdosdecadaUnidadedeEstudoserãotrabalhosparacomporoProjetoIntegrado(ProdutodoMódulo)?3º)Emquemomentodomóduloessesconteúdosserãonecessários?Oprocessodeidentificaçãodosmateriais,recursosedascontribuiçõesdecadaunidadedeestudoparaoprojetoéessencial.Facilitandooestabelecimentodosrelacionamentosentreasatividadesdoprojetoeasunidadesdeestudodomódulo.4º)DefiniredeclararquaiscompetênciasserãodesenvolvidaseosobjetivosdoProjetoIntegrado.5º)Planejarogerenciamentodocronograma:estabelecerosprocedimentoseadocumentação(materiaiserecursos)paraoplanejamento,desenvolvimento,gestão,gerenciamento,execuçãoecontroledocronogramadoprojeto.6º)DefiniresequenciarasatividadesdecadaUnidadedeEstudonaconstruçãodoProjeto:Oprocessodeidentificaçãoeadocumentaçãodasaçõesespecíficasaseremrealizadasparaaelaboraçãodasocializaçãoacadêmicaouproduto(resultado).7º)Estimarosrecursosdasatividades:estimativadostipos,quantidadesequalidadesdosmateriais/insumos,recursoshumanos,equipamentosousuprimentosqueserãonecessáriospararealizarcadaencontrodeaprendizagem.8º)Estimarasduraçõesdasatividades:estimativadonúmerodeperíodosqueserãonecessáriosparaterminaratividadesespecíficascomosrecursosestimados.9º)Desenvolverocronograma:análisedassequênciasdasatividades,suasdurações,recursosnecessárioserestriçõesdocronogramavisandocriaromodelodocronogramadoprojeto.10º)FormadeapresentaçãodoProjetoparaosestudantes:desafiador,mensurável,significativoequepromovaodesenvolvimentoefetivodecompetênciasatitudinaisetécnicas/específicas.RESULTADOSEDISCUSSÃOOpresenteartigoéprodutodosestudos,reflexõesedaspráticasimplementadasparaascapacitaçõesdocentesrealizadasnoUNIFEOBnoanode2016e2017.Sobaperspectivadaaprendizagemsignificativa,comasoficinasdeestratégiasativasdeaprendizagem,objetivou-seapromoçãodeatividadesquepermitamodesenvolvimentodecompetênciastécnicaseatitudinais.Promovendo,também,aintegraçãoentreos,aproximadamente,200docentesdoUNIFEOB.Nesteano,aaprendizagembaseadaemprojetosdestacou-senasoficinasdeestratégiasativasdeaprendizagememrazãodasdiretrizesinstitucionaisparaoProjetoIntegrado,enquantocomponentecurricularmultidisciplinar,interdisciplinaretransdisciplinardecunhoteórico-148
http://ensaiospioneiros.usf.edu.brpráticoqueenglobaostemasabordadosportodasasunidadescursadaspeloestudante,alinhadoaoeixotemáticodecadamódulo.Objetivando-secomainiciativa:a)Desenvolvernosestudantesacapacidadedeaplicaçãodeconceitoseteorias,deformaintegrada,proporcionando-lhesaoportunidadedearticularasunidadesdeestudoseostemasestudadoscomaspráticasprofissionais,paraconsolidaçãodeexperiênciasedesempenhodecompetênciastécnicas/específicaseatitudinais;b)Contribuirparaoaperfeiçoamentodosestudantesnasoluçãodesituações-problemasreaisouhipotéticas,levandoemconsideraçãoaspotencialidadesdeaplicaçõespráticasedeintervençãonasociedade;c)Capacitaroestudanteparaaelaboraçãoeexposiçãodeseustrabalhospormeiodemetodologiaseestratégiasadequadasquepermitamasocializaçãoacadêmica:apresentaçãooral,construçãodemaquetes;dramatização,publicaçõesacadêmicas,entreoutros.d)Despertarointeressepelapesquisacomomeioparaasoluçãodeproblemas;e)Proporprojetosdeempreendedorismoquepermitamasoluçãodeproblemasepromovammelhoriascontribuamcomoprojetodevidadecadaestudante.f)Estimularaconstruçãodoconhecimentocoletivo,amultidisciplinaridade,interdisciplinaridadeetransdisciplinaridadeeosprocessosdeinovação.g)CentralizarasatividadesextraclassedomódulonoPI,afimdemanteroequilíbriodasatividadesnasUnidadesdeEstudos.Osdocentesparticiparamdasseguintesoficinasqueintegraramaaprendizagembaseadaemprojetosaestratégiasouferramentasdidáticas:OficinadeAprendizagemBaseadaEmProjetos:EstudoDeCaso;OficinadeAprendizagemBaseadaEmProjetos:SalaDeAulaInvertidaeOficinadeAprendizagemBaseadaEmProjetos:Canvas.Duranteossimpósiosdecapacitaçõesdocentes,emsuasegundaedição,realiza-seaetapafinaldo“PROJETODEPRÁTICASBEM-SUCEDIDASEMSALADEAULAILZAAGOSTINHO”iniciativainstitucionalquebuscareconhecer,identificaresocializaraspráticasdocentesquepotencializaramaaprendizagemnosanosde2015e2016,dandovisibilidadeàsexperiênciaspedagógicasconsideradasexitosasepossíveisdeseremcompartilhadasentreosdocentesdaIES.Emespecial,estimulouaparticipaçãodosdocentescomosujeitosativosnaefetivaepermanenteimplementaçãodoprojetopedagógicoinstitucionaldeFormaçãoporCompetênciaseosincentivouadesenvolverumaculturadeautoavaliaçãoedereflexãosobresuapráticaacadêmica.NaperspectivadoprojetopedagógicoinstitucionaldeFormaçãoporCompetências,destaca-seaimportânciadautilizaçãodeestratégiasdeaprendizagem,quepropiciemajunçãodateoriaedaprática,orientadasparaodesenvolvimentodecompetências,habilidades,atitudeseconhecimentostécnicos.Emsuma,oprojetopedagógicoinstitucional(PPI)buscaalinharobjetivosdeaprendizagem,perfildoestudantedegraduaçãoeodesenvolvimentodepráticaspedagógicasativaseeficientes.Nessesentido,o“2ºPROJETODEPRÁTICASBEM-SUCEDIDASEMSALADEAULAILZAAGOSTINHO”,aoproporvisibilidadeàspráticasdocentesessenciaisaoplenodesenvolvimentodoPPI,funcionoucomoumdesafioatodos,tornando-seassuntoconstanteemtodaacomunidadeacadêmica.NaperspectivadoEstudante,objetivou-se,comaaprendizagemsignificativa,odesenvolvimentodecompetênciasespecíficaseatitudinais,apromoçãodeatividadesde149
http://ensaiospioneiros.usf.edu.brpesquisas,intercâmbiosdeideiaseaconstruçãoecompartilhamentodoconhecimentoproduzido.Emrelaçãoàaprendizagemcolaborativa,éimportanteressaltarque,atravésdaespecificidadedoprojetopedagógicoinstitucionalquetrazcomoquestãoessencialodesenvolvimentodecomportamentosnecessáriosaoprofissionaldoséculoXXI,ascompetênciascomotrabalhoemequipe,comunicação,comprometimento,adaptabilidadeeflexibilidade,responsabilidadesocial,raciocíniológicoeargumentação,gestãodotempo,liderança,empreendedorismo,criatividadeeinovaçãoevisãosistêmicaforamaindamaisvalorizadasedesenvolvidasatravésdodebatepromovidopelasetapasdo“2ºPROJETODEPRÁTICASBEM-SUCEDIDASEMSALADEAULAILZAAGOSTINHO”.Emsíntese,estapráticaobjetivou:reconhecerotrabalhodosprofessoresnoexercíciodaatividadedocente;identificar,reconheceresocializaraspráticasquepotencializamaaprendizagem;darvisibilidadeàsexperiênciaspedagógicasconduzidaspelosprofessoreseconsideradasexitosasepassíveisdeadoçãoporoutrosprofessoresdaUNIFEOB;estimularaparticipaçãodosprofessorescomosujeitosativosnaefetivaepermanenteimplementaçãodoProjetoPedagógicoInstitucionaldeFormaçãoporCompetênciasdaIESeincentivarosdocentesadesenvolveremaculturadaautoavaliaçãoedareflexãosobresuapráticadocente.CONCLUSÃOAutilizaçãodeestratégiasativasdeaprendizagem,alinhadasaodesenvolvimentodecompetênciaseaosdomínioscognitivosdataxonomiadeBLOOMcompõemaestruturaoperacionaldoprojetopedagógicoinstitucionaldoUNIFEOB,cujasvaloreseprincípiosrefletemosperfisdosingressantesedosegressosdecadacurso,criandocondiçõesparaodesenvolvimentointegraldoestudante.Conclui-sequeasestratégiasativasnoprocessodeaprendizagemcolaboramsobremaneiraparaumaprendizadoduradouroeconsistenteparaosestudantes.Asestratégiasdevemestarvinculadasaoprojetopedagógicoinstitucionalparaquefaçamsentidoeconstruamosaber,sendoutilizadascomorecursoseferramentasparaoperacionalizaçãodasdiretrizesconceituaisedeconcepçãodocitadoprojeto.Oaprendizadoatravésdapráticalevaaoentendimento,aimportânciaeautilizaçãodoqueseaprendeupermanentemente.Aconstruçãodoaprendizadoutilizandosituaçõesreaisfazcomqueoestudantesetorneativoecapazdebuscarassoluçõeseinovaçõesnecessáriasparaoambienterealdetrabalhoatual,oumesmofuturo,noqualnãosaberemosquaisserãoasinquietações,problemasouinovaçõesnecessáriasparasuaresolução.Ensinarcomosefaz,comosebuscaecomosesoluciona,seráofuturodaeducaçãoedeexcelentesprofissionaisnomercadodetrabalho.REFERÊNCIASANASTASIOU,LéadasGraçasCamargos;ALVES,LeonirPessate(Orgs.).Processosdeensinagemnauniversidade:pressupostosparaasestratégiasdetrabalhoemaula.10ed.Joinville:UNIVILLE,2012.BACICH,Lilian.MetodologiasAtivasparaumaEducaçãoInovadora:UmaAbordagemTeórico-Prática.Penso,2018.[MinhaBiblioteca].150
http://ensaiospioneiros.usf.edu.brBAFFI,M.A.T.Oplanejamentoemeducação:revisandoconceitosparamudarconcepçõesepráticas.In:BELLO,J.L.P.PedagogiaemFoco.Petrópolis.2002.Disponívelem<http://niead.ufac.br/moodle/pluginfile.php/13481/mod_resource/content/1/Texto%20sobre%20planejamento.pdf>Acessoem:14dejan.de2016.BEHRENS,M.A.Formaçãocontinuadadosprofessoreseapráticapedagógica.Curitiba:Champagnat,1996.BENDER,W.N.Aprendizagembaseadaemprojetos:educaçãodiferenciadaparaoséculoXXI.PortoAlegre:Penso,2014.BERBEL,NeusiAparecidaNavas.Asmetodologiasativaseapromoçãodaautonomiadeestudantes.Semina:CiênciasSociaiseHumanas,Londrina,v.32,n.1,p.25-40,jan./jun.2011.BERCHIOR,AparecidadoCarmoFrigeri.InWorkshopProjetoPedagógicodeCurso:GestãoeAvaliação.GEdcu2013.BORDENAVE,JuanDiaz;PEREIRA,AdairMartins.Estratégiasdeensino-aprendizagem.13.ed.Petrópolis:Vozes,1993.COLOMBO,AndréaAparecida;BERBEL,NeusiAparecidaNavas.AMetodologiadaProblematizaçãocomoArcodeMaguerezesuarelaçãocomossaberesdeprofessores.Semina:CiênciasSociaiseHumanas,Londrina,v.28,n.2,p.121-146,jul./dez.2007.COMOESCREVERUMESTUDODECASO.Disponível<http://www.labmi.com.br/wp-content/uploads/2014/06/Como-escrever-um-estudo-de-caso.pdf>.Acessoem01ago.2015.CONSELHOFEDERALDEMEDICINAVETERINÁRIA.Estratégiasdeensino-aprendizagemparadesenvolvimentodascompetênciashumanísticas.Propostasparaformarmédicosveterináriosparaummundomelhor.Disponívelem<http://portal.cfmv.gov.br/uploads/files/Estrategias%20de%20Ensino-aprendizagem%20para%20Desenvolvimento%20das%20Competencias%20Humanisticas_site.pdf>.Acessoem12jan.2016.DEMO,Pedro.AvaliaçãoQualitativa.6.ed.Campinas:EditoresAssociados,1999.ELUF,LuizaNagib.Apaixãonobancodosréus.EditoraSaraiva.FERRAZ,AnaPauladoCarmoMarcheti;BELHOT,RenatoVairo.TaxonomiadeBloom:revisãoteóricaeapresentaçãodasadequaçõesdoinstrumentoparadefiniçãodeobjetivosinstrucionais.Disponívelem<http://www.scielo.br/pdf/gp/v17n2/a15v17n2>.Acessoem12jan.2016.FRANCO,Max.Storytellingesuasaplicaçõesnomundodosnegócios.SãoPaulo:Atlas,2015.151
http://ensaiospioneiros.usf.edu.brGUEDES,EdsonClaiton.AreformauniversitáriasegundoateoriadopensamentocomplexodeEdgarMorin.Disponívelem<http://educere.bruc.com.br/ANAIS2013/pdf/6847_4456.pdf>.MITRE,SandraMinardietal.Metodologiasativasdeensino-aprendizagemnaformaçãoprofissionalemsaúde:debatesatuais.Ciênc.saúdecoletiva[online].2008,vol.13,suppl.2,pp.2133-2144.ISSN1413-8123.Disponívelem<http://dx.doi.org/10.1590/S1413-81232008000900018>.MORIN,Edgar.Ossetesaberesnecessáriosàeducaçãodofuturo.12.ed.SãoPaulo,SP;Brasília,DF:Cortez:UNESCO,2007.MORIN,Edgar;ALMEIDA,MariadaConceição;CARVALHO,EdgarddeAssis(org.).Educaçãoecomplexidade:ossetesabereseoutrosensaios.5.ed.SãoPaulo,SP:Cortez,2009.PARRY,Scott.B.–Thequestforcompetencies–Training,julho1996,p.48-54;REINHOLD,HelgaHinkenickel;LIMA,ReginaCéliadeCarvalhoPaschoal.ManualUNIFEOBParaTrabalhosAcadêmicos,2014.ROCHA,EduardoPeixoto.InPainel:CurrículoporCompetências.GEdcu2015.SCALLON,Gérard.Avaliaçãodaaprendizagemnumaabordagemporcompetências.TraduçãodeJulianaVermelhoMartins.Curitiba:PUCPRess,2015.152