http://ensaiospioneiros.usf.edu.brAVALIAÇÃODOACESSOEQUALIDADEDOSSERVIÇOSODONTOLÓGICOSEVALUATIONOFACCESSANDQUALITYOFDENTALSERVICESPETROROSSI,CamilaFalcai1;FREIRE,SaraAzevedo1;CARVALHO,AnaLetíciaMellode1;SANTOS,PatríciaRafaela1;CARNEIRO,DiegoPatrickAlves1;NABARRETTE,Mariana1;ARAUJO,CarlosViniciusdaSilva1;SOUZA,FelipeAlexandrede1;VEDOVELLO-FILHO,Mario1;VEDOVELLO,SilviaAméliaScudeler11CentroUniversitáriodaFundaçãoHermínioOmetto/FHOsilviavedovello@gmail.comRESUMO.Oestudotemcomoprincipalobjetivoavaliaraassociaçãoentreacondiçãodasaúdeoraleoacessoaotratamentoodontológicopúblicoouprivadoemescolaresde6a16anosdeidade,deambosossexoseparticipantesdeumProjetosocial(UsinadoSaber),desenvolvidopelafaculdadenazonaruraldomunicípiodeAraras–SP.Primeiramente,osparticipantesosquaisseencaixavamnoscritériosdeinclusãoepossuíramautorizaçãodosresponsáveis,foramavaliadosquantoascaracterísticasclínicasodontológicas,sendoelasacáriedentáriaeosproblemasoclusais.Oscritériosutilizadosparaaavaliaçãoclínicadacárie,tantodadentiçãodecídua(ceo)quantodapermanente(CPO-d),foramospreconizadospelaOMS(1999).Paraaavaliaçãodopadrãooclusal,foramutilizadosalgunsíndices,taiscomoÍndicedeEstéticaDental(DentalAestheticIndex–DAI)eÍndicedeFostereHamilton(1969).Posteriormenteforamobtidososdadossobreascondiçõessocioeconômicas,demográficasedeacessoequalidadedoatendimentoodontológico,coletadaspeloquestionáriosocioeconômicodeMeneghimetal.,(2007),questionáriodeUtilizaçãodosserviçosdesaúde-PNAD2003(IBGE,2005)eQualidadedosServiçosdeSaúdeBucal–QASSaB(FERNANDES,2002).Oexamebucalfoirealizadosobluznatural,utilizando-sesondaperiodontalIPC,porexaminadorespreviamentetreinadosecalibradoscomvalorKappaconsideradosatisfatório.Asassociaçõesentreavariáveldedesfecho(problemasoclusais)easvariáveisindependentes(socioeconômicas,comportamentais,demográficasepsicossociais)foramavaliadasinicialmentepelotestedeQui-quadradocomorespectivointervalodeconfiançade95%.Emboraogovernoestejainvestindonasaúdepúblicabucal,oacessoaindanãoabrangetodaapopulação,aindaressaltandoaimportânciadaorientaçãoquantoaprevençãoemodontologia.Palavras-chave:acessoaosserviçosdesaúde,ortodontia,epidemiologiasaúdebucal.ABSTRACT.Themainobjectiveofthisstudyistoevaluatetheassociationbetweenoralhealthstatusandaccesstopublicorprivatedentaltreatmentinschoolchildrenbetween6and16yearsofage,independentofgenders,whoparticipateinasocialproject(namedUsinadoSaber).ThissocialprojectwasdevelopedbytheUniversityCenterHermínioOmetto–UNIARARASinaruralareainAraraswhichismunicipalitylocatedintheinteriorofStateofSãoPaulo,Brazil.Firstly,theparticipants,whofittedthecriteriaforinclusionandhadtheconsentofthoseresponsible,wereevaluatedfordentalclinicalcharacteristics,suchasdentalcariesandocclusalproblems.Thecriteriausedfortheclinicalevaluationofcaries,inbothdeciduous(ceo)andpermanent(CPO-d)teeth,werethoserecommendedbytheWHO(1999).Fortheevaluationoftheocclusalpattern,someindexweresed,suchasDentalAestheticIndex(DAI),Foster,andHamiltonIndex(1969).Afterwards,thedataonthesocioeconomic,demographicandaccessconditionsandqualityofdentalcarewascollectedbythesocioeconomicQuestionnaireofMeneghimetal.,(2007),theQuestionnaireontheUseofHealthServices-PNAD2003(IBGE,1
http://ensaiospioneiros.usf.edu.br2005)andQualityoftheOralHealthServices-QASSaB(FERNANDES,2002).Beforetheoralexamination,whichwasperformedunderanaturallightusingaperiodontalIPCprobe,examinerswastrainedandcalibratedbyKappaValueconsideratesatisfactory.Theassociationsbetweentheoutcomevariable(occlusalproblems)andtheindependentvariables(socioeconomic,behavioral,demographicandpsychosocial)wereinitiallyassessedbytheChi-squaretestwiththerespective95%confidenceinterval.Keywords:healthservicesaccessibility,orthodontics,oralhealth,epidemiology.INTRODUÇÃOUmgrandeinvestimentoporpartedogovernofederalfoifeitonaáreaodontológica,emespecialcomoprojetoBrasilSorridente(IBGE,2005),comafinalidadedeampliaroacessoodontológicodetodasasidades,promover,prevenirerecuperarasaúdeoraldepacientesquefazemusodoSistemaÚnicodeSaúde(SUS)(AQUILANTE;ACIOLE,2015).SegundooSBSP(2015)96,58%dosadolescentesconsultaramodentistapelomenosumaveznavida,sendoque57,17%destesofizeramhámenosde12meses.Oserviçopúblico(42,12%)eoprivado(44,81%)foramoslocaismaisutilizados,sendoquearevisão(check-up),prevençãoetratamentoforamosprincipaismotivosdaconsulta.OsdadosencontradossãopróximosaosdaregiãosudestemostradonoSBBrasil2010,comumapequenamelhoranoacessoaosserviços.(PesquisaNacionaldeSaúdeBucal–ResultadosPrincipais)(BRASIL,2013).Emboraumagrandeparceladapopulaçãotenharelatadoteridoaodentistaaomenosumaveznavida,aexperiênciadecariepersisteemcriançaseadolescentes,53,4%dascriançascom5anosdeidade(dentiçãodecídua)e56,5%aos12anosjátiveramexperiênciadecárie(SBBrasil2010).Aindareferenteàprevalênciadecárie,existemasdivisõesporregiõesdopaís,ondeascriançasde5anos,12anoseadolescentesde15a19anosapresentam,respectivamente2,43,2,07e4,25dentescomexperiênciadecárie,sendoqueosmenoresvaloresforamencontradosnasregiõessulesudeste,eosmaioresnasregiõesCentro-oeste,norteenordeste(BRASIL,2013).Osavaliadosnasidadesde35a44obtiveramvaloresmédiosde16,75dentescomesseproblemaeosindivíduoscomidadeentre65e74anos,umamédiade27,53,jáasregiõescomosmenoresíndicesencontradosforamNordesteeSudesteeNordesteeCentro-Oeste,respectivamente.Valeressaltarqueoselementosperdidosapresentaramvaloresde44,7%nafaixaetáriade35a44anosede92%entre65e74anos(ProjetoSBBrasil2010:PesquisaNacionaldeSaúdeBucal–ResultadosPrincipais)(BRASIL,2013).Nessecontexto,esteestudotemcomoobjetivoavaliaraassociaçãoentreacondiçãodasaúdeoraleoacessoaotratamentoodontológicoemescolaresde6a14anosdeidadequeparticipemdoProjetoUsinadoSaber,emAraras–SP.METODOLOGIAOestudofoiaprovadopeloCEPdainstituiçãoquefoidesenvolvido(protocolodeaprovaçãon°152634/2015-0).Foramconvidadosaparticipardoestudo199escolaresde6a16anos,ambossexos,regularmentematriculadosnaEscolaEstadual"JoséOmetto",osquaissãoacompanhadospeloProjetoUsinadoSaber,nazonaruraldeAraras,SP.2
http://ensaiospioneiros.usf.edu.brOsdadosreferentesautilizaçãoosserviçosodontológicosforambaseadosnoQuestionáriodeUtilizaçãodosServiçosdeSaúde(PNAD,2003),enviadoaosresponsáveiseenvolvendo,questõesrelacionadasautilizaçãodosserviçosodontológicosnosúltimos2anos,satisfaçãocomaaparênciadosorrisoedordedente,alémdoquestionáriosocioeconômico.Oestudobaseou-senametodologiapreconizadapelaOrganizaçãoMundialdaSaúdeparaarealizaçãodeexamesepidemiológicos(OMS,1999).Oexamefoirealizadosobluznaturalnaprópriaescolaporavaliadorespreviamentecalibrados,obtendo-seovalordeKappa0,97consideradosatisfatório(LANDIS;KOCK,1977).AoclusãofoiavaliadapeloíndiceDAIpreconizadopelaOMSdesde1997epeloíndicedeFostereHamilton(FOSTER;HAMILTON,1969).Tambemavaliou-seocomponenteEstético(AestheticComponent–AC)doIOTN(BROOK;SHAW,1989),compostopor10fotografiasdediferentesarranjosoclusaisemqueoindivíduoavaliadodeveriaescolheromaissemelhantecomoseuperfilfacial.Inicialmenteforamconstruídastabelasdedistribuiçãodefrequênciasparaasvariáveisqualitativasecalculadasasestatísticasdescritivasparaasvariáveisquantitativas.AseguirforamestimadosmodelosderegressãologísticamúltiplasimplesassociandocadavariávelcomautilizaçãodeServiçoOdontológiconosúltimos2anos,calculando-seentãoosoddsratio(OR)brutoscomosrespectivosintervalosde95%deconfiança.Asvariáveiscomp≤0,20nasanálisesindividuaisforamtestadasemummodeloderegressãologísticamúltipla,permanecendonomodeloasvariáveiscomp≤0,05.Foramcalculadososoddsratios(OR)ajustadoscomosrespectivosintervalosde95%deconfiança.TodasasanálisesforamrealizadasnoprogramaSAS*.RESULTADOSEDISCUSSÃODototaldapopulaçãodoestudo,houveumaperdaamostraldeaproximadamente35%,devidoàfaltanodiadoexameounãoautorizaçãodoresponsável.Aamostrafinalavaliadafoide199escolares,comidadeentre6e16anos,sendoesses106e93,respectivamente,dosexofemininoemasculino.Quantoaavaliaçãosocioeconômica,amaiorpartedosindivíduosapresentourendaentreR$725,00aR$1.448,00.Emrelaçãoautilizaçãodosserviçosodontológicos,35,2%(n=70)nãoutilizaramosserviçosodontológicosouprofissionaldeSaúde(CirurgiãoDentista)nosúltimos2anos.Osmotivosmaisfrequentesforam:anãonecessidade(19,1%)efaltaderecursosfinanceiros(5,5%).Tabela1–DistribuiçãodefrequênciasdautilizaçãodeServiçoOdontológico–Araras,2016.UtilizounosMotivodanãoutilizaçãoFrequênciaPorcentagemúltimos2anosSim12964,8NãoNãohouvenecessidade3819,1Nãotinhadinheiro115,5Atendimentodistanteoudifícilacesso63,0Dificuldadedetransporte31,5Horárioincompatível10,5Atendimentoédemorado94,5Outromotivo21,03
http://ensaiospioneiros.usf.edu.brFonte:Próprioautor.Observa-senatabela2que94,0%daamostranuncarecebeuavisitadomiciliardedentista,auxiliardeconsultóriodentárioouagentecomunitáriodesaúdeorientandosobresaúdebucal.Pode-seobservartambémque47,3%daamostraestásatisfeitooumuitosatisfeitocomaaparênciadosseusdentes,77,9%tevedordedentealgumaveznavidae58,3%apresentamaloclusão.OCPODmédioerade1,70comdesviopadrãode2,03.Tabela2–EstatísticadescritivadasvariáveisdesaúdebucalevisitadoCirurgiãoDentista.VariáveisCategoriasVisitadoCDSim8(4,0)Frequência(%)Não187(94,0)Nãosei/Nãolembro4(2,0)SatisfaçãocomaparênciaMuitosatisfeito19(9,6)Frequência(%)Satisfeito75(37,7)Aceitável63(31,7)Insatisfeito42(21,11)TevedordedenteSim155(77,9)Frequência(%)Não39(19,6)Nãosei/Nãolembro5(2,5)MaloclusãoNão83(41,7)Sim116(58,3)Cariadomédia(dp*)0,85(1,39)Perdidomédia(dp*)0,10(0,43)Obturadomédia(dp*)0,75(1,36)CPODmédia(dp*)1,70(2,03)ÍndicedeEstéticadental3,04(2,21)*DesvioPadrãoFonte:Próprioautor.Asvariáveisidade,renda,dordedente,númerodedentescariados,númerodedentesobturadoseCPODapresentaramp-valor≤0,20(tabela3)eforamtestadosemummodeloderegressãologísticamúltipla.Tabela3-AnálisesindividuaisdasassociaçõesentreasvariáveisestudadaseousodeServiçoOdontológicoouProfissionaldeSaúdenosúltimosdoisanos#VariáveisCategoriaUtilizouOR*IC95%PbrutoSimNãoN(%$)Idade6a7anos177(29,2)Ref.(70,8)8a10anos53120,550,19-0,2780(81,5)(18,5)1,6211a16anos59512,100,81-0,1287(53,6)(46,4)5,46SexoFeminino7135Ref.(67,0)(33,0)4
http://ensaiospioneiros.usf.edu.brMasculinoRendaAté1448,00&Acimade1448,00TevedordedenteSimNãoMaloclusãoNãoSimCariadosNenhum&PelomenosumPerdidosNenhum&PelomenosumObturadosNenhum&PelomenosumCPOD<=1&>1Estéticadental<=2&>258(62,4)70(60,3)59(71,1)108(69,7)19(48,7)55(66,3)74(63,8)68(59,1)61(72,6)122(65,2)7(58,3)35(37,6)46(39,7)24(28,9)47(30,3)20(51,3)28(33,7)42(36,2)47(40,9)23(27,4)65(34,8)5(41,7)1,2276(57,1)53(80,3)66(57,4)63(75,0)73(65,8)56(63,6)57(42,9)13(19,7)49(42,6)21(25,0)38(34,2)32(36,4)3,061,620,68-2,190,88-2,950,49651,18-4,940,01550,1190Ref.Ref.2,42Ref.1,121,830,71880,62-2,021,00-3,360,0503Ref.Ref.1,340,62820,41-4,391,52-6,140,0017Ref.2,231,20-4,130,0109Ref.Ref.1,100,75470,61-1,97$Porcentagemnalinha.&Mediana.#Oddsratio.*Intervalode95%deconfiança.Foiconsideradacomoreferênciaacategoria“Não”davariáveldedesfechoutilizaçãodeServiçoOdontológico.Fonte:Próprioautor.Natabela4pode-seobservarquevoluntárioscomrendamenor,quenuncativeramdordedenteecomCPODmenortêm2,00(IC95%:1,03-3,88),2,99(IC95%:1,38-6,44)e2,05(IC95%:1,08-3,88)vezesmaischance,respectivamente,denãoterutilizadooServiçoOdontológiconosúltimos2anos.5
http://ensaiospioneiros.usf.edu.brTabela4-ResultadosdaAnálisederegressãologísticamúltiplaentreasvariáveisestudadaseousodeServiçoOdontológicoouProfissionaldeSaúdenosúltimosdoisanos.VariáveisCategoriaNãoutilizou#OR*IC95%PajustadoRendaAté1448,00&46(39,7)2,001,03-3,880,0403Acimade24(28,9)Ref.1448,00TevedordeSim47(30,3)Ref.denteNão20(51,3)2,991,38-6,440,0052&CPOD<=149(42,6)2,051,08-3,880,0278>121(25,0)Ref.&Mediana.#Oddsratio.*Intervalode95%deconfiança.Fonte:Próprioautor.ComacriaçãodaPolíticaNacionaldeSaúdeBucal(PNSB),foilançadooprojetoBrasilsorridente(2003),comaintençãodepromoversaúde,prevençãoetratamentodeproblemasnasaúdebucal,bemcomoaimplantaçãodaequipedesaúdebucalnaestratégiadafamília,centrosdeespecialidadesodontológicas,laboratóriosdepróteseseatendimentohospitalar,aumentandooacessodapopulaçãoaosserviçosodontológicos,melhorandoaqualidadeeacessoaotratamentoodontológico(RONCALLI,2011).Populaçãodazonaruralmuitasvezessofrecomadificuldadedeacessoaosserviçosodontológicospeladistânciadaregiãocentral,faltatransportepúblico,assimtorna-serelevanteavaliarautilizaçãodestesserviçospelapopulaçãodeescolaresdazonaruraldeAraras.Nesteestudonãohouveassociaçãoestatisticamentesignificativadosexoemrelaçãoautilizaçãodosserviçosdesaúdecomojáencontradoempesquisassemelhantes,oquetambémfoiencontradonavariávelidade(MANHÃES;COSTA,2008;BALDANIetal.,2011).OíndiceCPO-dapresentouumamédiade1,70,sendoessevalorinferioraosencontradosemestudoscommétodosdeavaliaçãoeidadessemelhantesaosdosalunosdaescolaruraldeAraras,sendoeles2,06nacidadedeAraraquara,SP,menoratémesmoquepequenosmunicípioscomoSãoJoãodoSuleTreviso(SantaCatarina),queapresentaramrespectivamente1,91e1,84demédianoíndiceCPO-d(TRAEBERTetal.,2002).Estefatorpodeestardiretamenteligadoafluoretaçãodasaguasnosdiferentesmunicípios,umavezquecomoobservadoempesquisas(CAMPÊLO;SANTOS,2011;RAMIRES;BUZALAF,2007)teminfluêncianoprocessodadoençacárie.AschancesdosindividuoscomCPO-dmenorteremprocuradoodentistacaem2,05%quandocomparadasaosquepossuemmaioresíndices.Voluntárioscomrendamenor,quenuncativeramdordedenteecomCPODmenortêmmaischancedenãoteremutilizadooServiçoOdontológiconosúltimos2anos,comoencontradoemoutrostrabalhos(BARROS;BERTOLDI,2002;EKANAYAKE;MENDIS,2002;LACERDAetal.,2004;COSTAetal.,2013).Diferentedoqueseeraesperado,94%dosavaliadosafirmaramquenuncareceberamavisitadasequipesdesaúdebucal(ESB)daestratégiadesaúdebucal,revelandoqueapopulaçãoestudadanãopossuiessacobertura,oquepodeinfluenciarnadiminuiçãodautilizaçãodosserviços,comoapontadonoestudo(ELYetal.,2016),queafirmaquepopulaçõesassistidasporESBpossuemmaioreschancesdeteremutilizadoosserviços.Quantoamaloclusão,3°maiorproblemadesaúdepúblicanaordemodontológica(OrganizaçãodeSaúdeMundial–OMS),quandoacentuada,prejudicaosindivíduosnãoapenassocialmente,mastambémbiologicamenteepsicologicamente(MARCIEL;KORNIS,6
http://ensaiospioneiros.usf.edu.br2006;MARQUESetal.,2005;PERESetal.,2002),nesteestudoapresençademaloclusaobemcomoaestéticanãoseassociouautilizaçãodosserviçosodontológicos,mostrandoquenestapopulaçãoestesfatoresnaointerferiramnabuscapeloserviço.Arendamenor,ausênciadedordedenteeCPODbaixoaumentouachancesemmaisde2vezesdenãoterutilizadooServiçoOdontológiconosúltimos2anos.Quandocomparadaarendaobservou-sequenãohouvediferençaentreoacessodapopulaçãoderendainferiorousuperioraR$1448,00,diferentedoquefoiapontadoemoutrosartigos(BARROS;BERTOLDI,2002;NOROetal.,2008).Emboraosderendamenorteremapresentado2vezesmenorchancenaoteremutilizadoosserviços.Comocomprovadoemváriosestudos,adordeorigemdentalaindaéumdosfatoresquemaislevamapopulaçãoaprocuraroCirurgião-Dentista(LACERDAetal.,2004;BALDANI;ANTUNES,2011).Deacordocomoestudo,69,7%dapopulaçãoqueapresentoudor,procurouoatendimentopararealizaçãodealgumtratamento,enquanto30,3%manifestoudor,porémnãoprocurouosserviços.Umajustificativaparatalseriaafaltadecondiçãofinanceiraparaotratamento,justificativaessaapontadanopróprioquestionárioaplicadonapopulação,quediferedoquefoiencontradoemoutrapesquisa(BALDANI;ANTUNES,2011),aqualafirmaquehouvedificuldadeemconseguirumavaganosserviços.Diferentedoquefoiencontrado(NOMURAetal.,2002),nossoestudoencontrouquehouveassociaçãoentreadordedenteeaprocurapeloatendimento.Contudo,maisdametade(51,3%)daamostraquenãorelatoudor,tambémnãoprocurouosserviços.Anãoprocuraporestesserviçospodedenotarafaltadeprocurapelaprevençãodeproblemasbucais,mostrandoqueexisteumafalha,podendoseressaporcaracterísticasculturaisousocioeconômicasdapopulaçãoemrelaçãoaosserviçospúblicosodontológicos,comoapontado(PAULETOetal.,2004).Aquelesquesãolivresdedor,apresentam2,99vezesmaischancesdenãoteremprocuradoosserviçosodontológicos.CONCLUSÃOOestudoconcluique,apesardoinvestimentodogovernoemprogramasparamelhoriasnasaúdepúblicabucal,muitosaindanãotêmacessoaumtratamentoadequadoeorientaçõesquantoaimportânciadevisitaspreventivas,sendonecessáriotantoumaampliaçãodosserviçosporpartedogovernonasdiferentesregiõesdascidades,quantonaeducaçãodapopulaçãoarespeitodostratamentosmenosinvasivos(prevençãoemodontologia).REFERÊNCIASAQUILANTE,A.G.;ACIOLE,G.G.OcuidadoemsaúdebucalapósaPolíticaNacionaldeSaúdeBucal-"BrasilSorridente":umestudodecaso.Ciênc.Saúdecoletiva[Internet].2015;20(1):239-248.BALDANI,M.H.;MENDES,Y.B.E.;DECAMPOSLAWDER,J.A.;DELARA,A.P.I.;DASILVARODRIGUES,M.M.A.;ANTUNES,J.L.F.InequalitiesindentalservicesutilizationamongBrazilianlow‐incomechildren:theroleofindividualdeterminants.Journalofpublichealthdentistry2011;71(1),46-53.BALDANI,M.H.;ANTUNES,J.L.Inequalitiesinaccessandutilizationofdentalservices:across-sectionalstudyinanareacoveredbytheFamilyHealthStrategy.CadernosdeSaúdePública2011;27(22):72-83.7
http://ensaiospioneiros.usf.edu.brBARROS,A.J.D.;BERTOLDI,A.D.Desigualdadesnautilizaçãoenoacessoaserviçosodontológicos:umaavaliaçãoemnívelnacional.Ciênc.Saúdecoletiva,RiodeJaneiro2002;7(4):709-717.BARROS,A.J.D;BERTOLDI,A.D.Desigualdadesnautilizaçãoenoacessoaserviçosodontológicos:umaavaliaçãoemnívelnacional.Ciênc.SaúdeColetiva2002;7:709-17.BRASIL.MinistériodaSaúde.PassoapassodasaçõesdoBrasilSorridente.Brasília:MinistériodaSaúde;2013.BROOK,P.H.;SHAW,W.C.Thedevelopmentofanindexoforthodontictreatmentpriority.Eur.J.Orthod.,Oxford.1989;11(3):309–320.CAMPÊLO,M.G;SANTOS,R.C.Fluoretaçãodaságuasdeabastecimentopúbliconocombateàcáriedentária.RevistaBrasileiradeCiênciasdaSaúde2011;15(1):75-80.COSTA,S.M;ABREU,M.H.N.G.;VASCONCELOS,M;LIMA,R.C.G.S;VERDI,M;FERREIRA,E.F.DesigualdadesnadistribuiçãodacáriedentárianoBrasil:umaabordagembioética.Ciênc.Saúdecoletiva[Internet].2013;18(2):461-470.EKANAYAKEL;MENDIS,R.Self-reporteduseofdentalservicesamongemployedadultsinSriLanka.IntDentJ2002;52:151-5.ELY,H.C;ABEGG,C;CELESTE,R.K.;PATTUSSI,M.C.ImpactodasequipesdesaúdebucaldaEstratégiadaSaúdedaFamílianasaúdebucaldeadolescentesdosuldoBrasil.Ciênc.Saúdecoletiva[Internet].2016;21(5):1607-1616.FOSTER,T.D.;HAMILTON,M.C.Occlusionintheprimarydentition.Studyofchildrenat2andone-halfto3yearsofage.BrDentJ.1969;21;126(2):76-9.INSTITUTOBRASILEIRODEGEOGRAFIAEESTATÍSTICA.Acessoeutilizaçãodeserviçosdesaúde:PNAD2003.RiodeJaneiro:InstitutoBrasileirodeGeografiaeEstatística;2005.LACERDA,J.T.;SIMIONATO,E.M.;PERES,K.G.;PERES,M.A.;TRAEBERT,J;MARCENES,W.Dordeorigemdentalcomomotivodeconsultaodontológicaemumapopulaçãoadulta.RevSaúdePública2004;38:453-8.LACERDA,J.T.;PERES,K.G.;PERES,M.A.;TRAEBERT,J;MARCENES,W.Dordeorigemdentalcomomotivodeconsultaodontológicaemumapopulaçãoadulta.Rev.SaúdePública[Internet].2004;38(3):453-458.LANDIS,J.R;KOCH,G.G.Themeasurementofobserveragreementforcategoricaldata.Biometrics.1977;33(1):159-174.8
http://ensaiospioneiros.usf.edu.brMANHÃES,A.L.D.;COSTA,A.J.L.AcessoaeutilizaçãodeserviçosodontológicosnoEstadodoRiodeJaneiro,Brasil,em1998:umestudoexploratórioapartirdaPesquisaNacionalporAmostradeDomicílios.Cad.SaúdePública[Internet]2008;24(1):207-218.MARCIEL,S.M.;KORNIS,G.E.M.Aortodontianaspolíticaspúblicasdesaúdebucal:umexemplodeequidadenaUniversidadeFederaldeJuizdeFora.Physis,RiodeJaneiro2006;16(1):59-81.MARQUES,L.S.;BARBOSA,C.C.;RAMOS-JORGE,M.L.;PODEUS,I.A.;PAIVA,S.M.Prevalênciadamaloclusãoenecessidadedetratamentoortodônticoemescolaresde10a14anosdeidadeemBeloHorizonte,MinasGerais,Brasil:enfoquepsicossocial.Cad.SaúdePública[Internet].2005;21(4):1099-1106.NOMURA,H;BASTOS,J.L.D.;PERES,MA.Dentalpainprevalenceandassociationwithdentalcariesandsocioeconomicstatusinschoolchildren,SouthernBrazil,2002.Braz.oralres.,SãoPaulo2004;18(2):134-140.NORO,L.R.A.;RONCALLI,A.G.;MENDES,J.F.I.R.;LIMA,K.C.AutilizaçãodeserviçosodontológicosentrecriançasefatoresassociadosemSobral,Ceará,Brasil.Cad.SaúdePública[Internet].2008;24(7):1509-1516.PAULETO,A.R.C.;PEREIRA,M.L.T.;CYRINO,E.G.Saúdebucal:umarevisãocríticasobreprogramaçõeseducativasparaescolares.Ciênc.Saúdecoletiva,RiodeJaneiro2004;9(1):121-130.PERES,K.G.;TRAEBERT,E.S.A.;MARCENES,W.Diferençasentreautopercepçãoecritériosnormativosnaidentificaçãodasoclusopatias.Rev.SaúdePúblicaSãoPaulo2002;36(2):230-236.RAMIRES,I;BUZALAF,M.A.Afluoretaçãodaáguadeabastecimentopúblicoeseusbenefíciosnocontroledacáriedentária–cinquentaanosnoBrasil.Ciênciaesaúdecoletiva2007;12(4):1057-1065.RONCALLI,A.G.ProjetoSBBrasil2010-pesquisanacionaldesaúdebucalrevelaimportantereduçãodacáriedentárianopaís.Cad.SaúdePública[Internet].2011;27(1):4-5.TRAEBERT,J;SUÁREZ,C.S.;ONOFRI,D.A.;MARCENES,W.Prevalênciaeseveridadedecáriedentáriaenecessidadedetratamentoodontológicoempequenosmunicípiosbrasileiros.Cad.SaúdePública[Internet]2002;18(3):817-821.9