http://ensaiospioneiros.usf.edu.brDESAFIOSDOCENTESPARALIDARCOMAINCLUSÃO:ESTEREÓTIPOSEMANÁLISETHETEACHINGCHALLENGESTODEALWITHTHEINCLUSION:STEREOTYPESINANALYSISCUNHA,AmarantaCardosoda;FRANÇA,CibeleReisdaSilvada;FELICIO,MichellyJulianeDias;MOURAPaulaNascimentodaSilvaCentroUniversitáriodaFundaçãoHermínioOmetto–FHO,Araras/SP,BrasilRESUMO.Esteartigotratadopapeldoprofessordoensinoregular,nadesconstruçãodeestereótiposquevetamagarantiadeoportunidadesdedesenvolvimentossociais,motoresecognitivosaosalunoscomdeficiência.Pormeioderevisãobibliográfica,buscamosrefletirsobrecomoosprofessoresenfrentamosfrequentesrótulosdirecionadosaosalunosqueapresentamvariadasdificuldades,sejamelasnecessidadeseducativasespeciaise/oudeficiência.Talreflexãobuscaevidenciaralgunsposicionamentosquepodemserutilizadosporessesprofissionaisparaqueocorraadesestruturaçãodestepreconceitoatribuídoàspeculiaridadesdecadasujeito,dessaformacontribuindoparaoensinodequalidadeparatodos,comaigualdadeeaequidadequesãoasseguradaspelalegislaçãobrasileira.Palavras-chave:educação,inclusão,estereótipos.ABSTRACT.Thisarticledealswiththeroleofregulareducationteacher,tothedeconstructionofstereotypesthatdeniestheguaranteeofopportunitiesofsocial,motorandcognitivedevelopmentstostudentswithdisabilities.Throughabibliographicalreview,itseekstoreflectonhowteachersfacethefrequentlabelsdirectedtostudentsthatpresentvariousdifficulties,whetherspecialeducationalneedsand/ordisabilities.Suchreflectionseekstohighlightsomepositionsthatcanbeusedbytheseprofessionalssothatthedestructuringofthisprejudiceattributedtothepeculiaritiesofeachsubjectcanoccur.Thus,contributingtoqualityeducationforall,withequalityandequityensuredbyBrazilianlegislation.Keywords:education,inclusion,stereotype.INTRODUÇÃOEstetrabalhotemporobjetivoexploraraatuaçãodocentecomosubsídioparaqueocorraadesconstruçãodeestereótiposnaeducaçãoinclusivaesalientaralgunsposicionamentosquepodemserusadosparaoalcancedessepropósito,comvistasaproporcionaratodososalunosplenodesenvolvimento,trabalhandocomsuascondiçõeserespeitandosuaslimitações.OBrasiltemumadasmelhoreslegislaçõessobreinclusão,reconhecidainternacionalmente.Nessalegislação,oalunocomdeficiênciatemdireitodefrequentarpreferencialmenteoensinoregular(LDBLEINº9394/96,art.58).Masofatoéque,nagrandemaioriadasinstituições,ainclusãoaconteceapenassocialmente,poispedagogicamente,estealunoéisoladodoprocessodeensino-aprendizagem,segregando-o.ComoafirmaMantoan(2015),ossistemasescolaresrelutammuitoemmudardedireçãoporquetambémestãoorganizadosemumpensamentoquerecortaarealidade,quepermitedividirosalunosemnormaisecomdeficiências.Aopassoqueconstróiorótuloqueosdefinirásocialmente,nãorefletindooquesão,massimasdiferençasquepossuem.78
http://ensaiospioneiros.usf.edu.brAinclusãoimplicaemumamudançadeperspectivaeducacional,istosignificatransformar-se,questionarasuaprópriaprática,reverosseusconceitos,sereeducaresereinventar.Porém,essaposturaflexíveléumtantonegligenciadanomeioescolar,emqueoprofessoraindaéconsideradoodetentordoconhecimento.Emvistadisso,ainclusãopromoveumacrisedeidentidadeinstitucional,quedesestabilizaaidentidadefixadadoprofessore,comisso,fazserrevistaaidentidadefixadaaoaluno(MANTOAN,2015).Oolhardoprofessorparacomseualunocolaboranamudançadeparadigmaescolarecomorompimentodepadrõessociais,eéporessemotivoqueaeducaçãoinclusivaquestiona“teoriasepráticasquetêmcomofocooalunoideal”(FERNANDES,2007,p.16).Assim,éprecisoqueoprofessorcompreendaquecadaalunoéúnicoequeaeducaçãodeveserconstruídacomoaluno,levandoemcontaassuascompetênciaseosseuslimites,emconcordânciacomAntunes(2008,p.20)quandoargumentaqueprecisamosaceitar“[...]queossereshumanossãoessencialmentediferentesequeessasdiferençasjamaispodemservirdepretextoparaestabelecerhierarquiaentremelhoresepiores[...]”.Emvistadisso,investigamosestratégiasutilizadaspelosprofessoresquepodemfavoreceressamudança,cientes,contudo,dequecadaescolaecadaalunosãoúnicosequenãoháummodeloaserseguido.Naprimeiraparte,abordamososmarcoshistóricosobreainclusãoeseusprotagonistas.Nasegundaparte,discutimosaconstruçãodeestereótiposrelacionadosaosalunoscomnecessidadeseducativasespeciaise/oudeficiênciaeseusimpactos.Porfim,naterceiraparte,apresentaremosreflexõessobreopapeldoprofessoreanecessidadedasuacontribuiçãonadesconstruçãodeestereótipos.METODOLOGIAEsteestudofoirealizadopormeioderevisãobibliográfica,buscandoinvestigarsobrecomoosestereótipossãoconstruídosesetornamempecilhosparaqueaeducaçãoinclusivaaconteçaemsuaplenitude.Paraisso,foramconsideradoscomofontesnorteadorasdocumentosoficiaiseartigoscientíficosdeespecialistassobreotema.Emespecial,destacamosacontribuiçãodeMantoan(2006;2017[online]),autoradereferênciaparaaeducaçãoinclusiva,alémdeCrochík(1997;2012),estudiosodopreconceito,dentrodeumavisãodaTeoriaCríticadaSociedade.RESULTADOSEDISCUSSÃOMarcoshistóricoeseusprotagonistasAolongodahistória,existiramváriaslutastravadaspelasminorias,comointuitodereivindicarseusdireitos,aigualdadeeorespeitodentrodasociedade.Oprocessodeinclusãoescolaréumadelas.Assim,estaprimeirasessãoaborda,emordemcronológica,marcoshistóricoseseusprotagonistasqueiniciaramomovimentoinclusivo,conquistando,nodecorrerdosanosmaisespaçonasociedade.NoBrasil,foiojovemJoséÁlvaresdeAzevedoquemarcaumperíododeiníciodessalutaem1854.Comdeficiênciavisualdenascença,aos10anosfoienviadoparaoRealInstitutodosMeninosCegosdeParis,naFrança.Jáformado,eleretornaaoBrasilcomaintençãodeexercerumaeducaçãohumanitáriacomdeficientesvisuais,difundindoemtodoopaísosistemabraile.Foiporintermédiodopaideumadesuasalunas,queeramédicodacorte,quesurgiuachancedemostrarseutrabalhoparaoimperadorD.PedroIIeproporaconstruçãodoImperialInstitutodosMeninosCegos,quefoipioneiranaeducaçãoespecialdaAméricaLatina.Em79
http://ensaiospioneiros.usf.edu.br1891,institutomudouseunomeparaInstitutoBenjaminConstant,comopermaneceatéhoje.JoséÁlvaresdeAzevedofaleceuseismesesantesdeiniciaremasatividadesdoInstituto(BRASIL,2016).OfrancêsE.Huet,diretordoInstitutodosSurdos-MudosdeBourges,naFrançaem1855,veioaoBrasilcomoprojetodeconstruçãodoInstitutodosSurdosMudos–(INES),instituiçãovoltadaàeducaçãodossurdos,pormeiodalínguadesinais.TalprojetofoiapresentadoaoimperadorD.PedroII,queaprovouoprojeto,eoinstitutoiniciouseustrabalhosem1856econtinuaaatuarcomoórgãodoMinistériodaEducação(BRASIL,2015).Em1926,noRioGrandedoSul,osprofessoresThiagoWurtheJohannaWurthfundaramoInstitutoPestalozzi,aprimeirainstituiçãobrasileiranãogovernamentalvoltadaapessoascomdeficiênciamental,hojedenominadacomodeficiênciaintelectual(INSTITUTOPESTALOZZI,[2017]).Entretanto,omovimentoPestalozziganhouforçacomaeducadoraepsicólogarussaHelenaAntipoffquecriou,em1932,aSociedadePestalozzideMinasGeraise,também,porsuainiciativa,em1935foicriadooInstitutoPestalozziemBeloHorizonte.Em1945,foifundadaaSociedadePestalozzidoBrasilnacidadedoRiodeJaneiro,ondeelarealizouexperiênciascomalunossuperdotados(BRASIL,2005).Nessecontexto,quecoincidecomofimdaSegundaGuerraMundialem1945,foicriadaaONU(OrganizaçãodasNaçõesUnidas)porlíderesdediversospaíses,queentenderamquesomentejuntospoderiamconstruirumfuturomelhor,lutandoparaquejamaisacontecessenovamenteasatrocidadescontraoserhumanoocorridasnoperíododaguerra.Em1948,foiproclamada,pelaAssembleiaGeraldasNaçõesUnidas,aDeclaraçãoUniversaldosDireitosHumanos.Nelaestãodescritosegarantidosdireitosdetodasaspessoasaoredordomundo(BRASIL,2009).Voltandoàhistóriabrasileira,BeatriceBemisseespantouaochegaraoBrasilenãoencontrarinstituiçõesquesededicassemintegralmenteaodesenvolvimentodaspessoascomdeficiência.Apartirdisto,anorte-americana,membrodocorpodiplomático,mãedeumameninacomSíndromedeDownefundadoradediversasAssociaçõesdePaiseAmigosnosEUA,instigouumgrupodepais,amigos,profissionaisdaáreacomomédicoseprofessores,afundaremaprimeiraAPAEdoBrasilem1954(APAEBRASIL,[2017]).Quantoàsaçõesoficiais,aprimeiraLeideDiretrizeseBases(LDB)foipromulgadaem1961,naLeinº4024/1961,enelafoiinstituídooatendimentoapessoascomdeficiências,semprequepossível,noensinoregular(BRASIL,1961).ALDBfoialteradapelaLeinº5692/1971e,nestanovaversão,propõetratamentoespecialàspessoascomdeficiências,contrariandosuaprimeiraversão(BRASIL,2005).OGrupo-TarefadeEducaçãoEspecialdoMECfoiresponsávelpelaconstruçãodaprimeirapropostadaeducaçãoespecialbrasileiraem1973(MANTOAN,[2017]).NomesmoanofoicriadooCENESP–CentroNacionaldeEducaçãoEspecial,comointuitodeexpandiremelhoraroatendimentoapessoascomdeficiências(BRASIL,1973).Novamentenocontextointernacional,aOrganizaçãodasNaçõesUnidasproclamouoanode1981comooAnoInternacionaldasPessoasDeficientes.NoanoseguintefoiaprovadooProgramadeAçãoMundialparaasPessoascomDeficiência,naResolução37/52.Ametacorrespondeaoalcancedaigualdadeeaparticipaçãoplenadaspessoascomdeficiêncianavidasocialenodesenvolvimentoeconômico.JánaResolução37/53éproclamadaaDécadadasNaçõesUnidasparaasPessoascomDeficiência(1983-1992),períodoparaaexecuçãodoProgramadeAçãoMundial(ASSEMBLÉIAGERALDASNAÇÕESUNIDAS,1982).NoBrasil,apartirdaConstituiçãoFederalde1988,ficouestabelecidoqueaeducaçãoéumdireitodetodos,assimcomoaigualdadedecondiçõesdepermanêncianaescolaeaoferta80
http://ensaiospioneiros.usf.edu.brdeatendimentoeducacionalespecializado,preferencialmentenarederegulardeensino(BRASIL,1988).Emnovembrode1989foirealizadapelaAssembleiaGeraldasNaçõesUnidasaConvençãosobreosDireitosdasCrianças,oficializadacomoleiinternacionalem1990eratificadapor196países,inclusiveoBrasil.Esseéconsideradooinstrumentodedireitoshumanosmaisaceitonahistória(ASSEMBLÉIAGERALDASNAÇÕESUNIDAS,1989).OBrasilfoiumdospioneirosemcriarumaleiqueseguisseseusprincípios.Em13dejulhode1990foisancionadooEstatutodaCriançaedoAdolescente,comafinalidadedegarantirosdireitosedeveresparacomestepúblico.Determinatambémpolíticasdeatendimentoeassistência,assimcomomedidasdeproteçãoesocioeducativas(BRASIL,2012).AConferênciaMundialsobreEducaçãoparaTodosemJomtien,Tailândia,emmarçode1990,reuniuosrepresentantesdasONUparadiscutirodireitodetodapessoaàeducação,expressonaDeclaraçãoUniversaldosDireitosHumanos.Comopropósitodeultrapassarasbarreirasaindaexistentesparaqueaeducaçãosejaigualitáriaparatodossemexceção,assimfoiproclamadaaDeclaraçãoMundialsobreEducaçãoparaTodos.Entreosobjetivoscitados,estãoasuperaçãodadesigualdadeeducacional,agarantiadeigualdadeaoacessoescolarapessoascomdeficiênciaeaeliminaçãodetodoequaisquerpreconceitoseestereótiposnaeducação(CONFERÊNCIAMUNDIALSOBREEDUCAÇÃOPARATODOS,1990).AUnesco,em1994,realizouaConferênciaMundialsobreNecessidadesEducativasEspeciaisemSalamancanaEspanha,comoobjetivodediscutiraatençãoeducacionalaosalunoscomnecessidadeseducacionaisespeciais(BRASIL,2004).SuasmetastrouxeramumnovoparadigmaparaaEducaçãoInclusivaeéconsideradaumdosprincipaisdocumentosmundiaissobreinclusão.Nomesmoano,oBrasilpublicavaaPolíticaNacionaldeEducaçãoEspecial,porémotextopropõeaintegraçãoinstitucional,queaceitasomenteainclusãodealunoscomdeficiênciaquepossuamcondiçõesdeacompanharasatividadescurricularesprogramadas,excluindomuitosalunosdoensinoregular(TODOSPELAEDUCAÇÃO,2014).Sancionadaem1996,aLDBnº9394/96,temumcapítuloespecíficoparaaeducaçãoespecial,garantindoaeducaçãoescolarpreferencialmenteemrederegulardeensino,osserviçosdeapoioespecializadonaescolaregularquandonecessário,oatendimentoespecializadoforadasclassescomunssomentequandonãoforpossívelaintegração;currículos,métodos,técnicas,recursoseducativoseorganizaçãoespecíficaparaasseguraroatendimentoàsnecessidadesdosalunos(BRASIL,1996).AConvençãoInteramericanaparaaEliminaçãodeTodasasformasdeDiscriminaçãocontraasPessoasPortadoradeDeficiência,conhecidaporConvençãodaGuatemala,em1999,reafirmaaigualdadededireitoseliberdadesfundamentaisdaspessoascomdeficiência(BRASIL,1999).Em2001entraemvigoroDecretonº3956/2001assegurandoocumprimentointegraldaspropostasdaconvenção(BRASIL,2001).OPlanoNacionaldeEducaçãoLeinº10172/2001,aprovadoem2001,possui28metasqueabordammelhoriasparaalunoscomdeficiênciaeconsideraaeducaçãoespecialcomomodalidadedeensinoeérecomendadaaconstruçãodeescolasinclusivas,comatendimentoatodos(BRASIL,2001).Criadoem2007,oPlanodeDesenvolvimentodaEducação(PDE),temcomorazõeseprincípiosoconflitoentreaeducaçãoregulareaeducaçãoespecial,impedindoaexecuçãodoartigo206,incisoIdaConstituiçãoFederalde1988,quenosgaranteaigualdadedeacessoepermanêncianaescola.Neletambéméreconhecidaaconstruçãohistóricadeumaculturaescolarexcludenteecomissoumadívidacomasociedadequedevesersuprida(BRASIL,2007).Aindaem2007,épromulgadooDecretonº6094/07queimplementaoPlanodeMetasCompromissoTodosPelaEducação,emseuartigo2.º,incisoIXgaranteoacessoe81
http://ensaiospioneiros.usf.edu.brpermanênciadaspessoascomdeficiêncianoensinoregular,fortalecendoainclusão(BRASIL,2007).ComacriaçãodaPolíticaNacionaldeEducaçãoEspecialnaPerspectivadaEducaçãoInclusiva,elaboradopelogrupodetrabalhonomeadopelaPortariaMinisterialn.º555,em2008,oBrasilpassaaterumdocumentocomoobjetivodegarantiraoalunocomdeficiênciaodireitoaoacesso,àparticipaçãoeàaprendizagemnoensinoregular,emquesuasnecessidadeseducacionaisespeciaisserãoatendidas(BRASIL,2007).OPlanoNacionaldeEducação(PNE)foiaprovadopelaLein.º13005/2014eestabelecemetasparamelhoriadaeducaçãobrasileiranosdezanosseguintesàsuapublicação.Sãovintemetasdivididasemquatrogrupos.Osegundogrupodizrespeitoàreduçãodasdesigualdadeseàvalorizaçãodadiversidade,ametaquatroprevêoacessoàeducaçãobásicaeoatendimentoeducacionalespecializadopreferencialmentenarederegulardeensino,assegurandoumsistemadeeducaçãoinclusivo(BRASIL,2014).DesdeoprimeiromovimentoafavordainclusãonoBrasilatéosdiasatuaispassaram-se163anos.Forammuitaslutaseconquistas,porémaindatemosumlongocaminho.Paradarinícioaesteprocesso,foiprimordialaexistênciadeiniciativasindividuaisedemovimentossociaisquedecidiramintervir,buscandoassegurarosdireitosdaspessoascomdeficiência,olhandoalémdosestereótipos.Esseolharédesumaimportânciadentrodoambienteescolarparaqueinclusãosejarealizadaemsuaplenitude.Osprofessoressãoosprotagonistasnessamudança,poisaoencararoalunocomoumserúnico,compreendequeasuapráticadeveserconstruídaindividualmente,levandoemcontaassuasdiferentespotencialidades.Acrescenta-seaisso,queosprocessosdeinclusãoescolarestãosuperandoalgumaspadronizaçõesecompreendendoquedisciplinasfechadasemsimesmaseresultadosquantitativosfavorecemapenasumaparceladesuaclientela.Alémdisso,talposturafavoreceaconstruçãodaconsciênciacríticaemtodososalunossobreavalorizaçãoeorespeitoàdiferença,comodefendeAntunes:[...]éessencialqueosprofessoresacreditemnaeducaçãoinclusivanãoapenascomoumsimples“métododetrabalho”quedominandopassamaaplicaraoseucotidiano,mascomoumanovamaneiradepensareencararsuafunçãoeducativa,aqualpassaaassumircomoprioridadeasrelaçõesigualitáriasemdetrimentoàsdavelhaeducaçãomarcadaspelaprepotênciaepelasubserviência[...].(ANTUNES,2008,p.20)Estereótiposrelacionadosaosalunoscomnecessidadeseducativasespeciaise/oudeficiênciaseosprejuízoscausadosporeles.Aindaquealegislaçãoapontadanaseçãoanteriorestipuleagarantiadeigualdadedecondiçõesparaoacessoepermanêncianaescola,asociedadeaindaéexcludenteepreconceituosaeissoserefletenasinstituiçõesdeensino.Atualmente,constata-senamaioriadasescolassupostasinclusõesdasminoriasafimdocumprimentodalei.Nessainclusãofictícia,permanecempreconceitosrelacionadosaessesalunosquenãocorrespondemaoideal.EdeacordocomAquino(2004,p.94),“[...]estaéafórmulamaisseguraparaadesgraçaprópriaeaalheia:esperardooutrooquevocêsupõequeeledeveriaseroufazer[...]”.Talcondutaimpossibilitaoreconhecimentodooutro,afimdeevitarosreconhecimentosdenossaslimitações.SegundoMantoan(2015,p.24)“[...]seoquepretendemoséqueaescolasejainclusiva,éurgentequeseusplanosseredefinamparaumaeducaçãovoltadaàcidadaniaglobal,plena,livredepreconceitos,quereconheceevalorizaasdiferenças[...]”.Oconceitodealunoidealtrazparaaescolaumposicionamentorígidofrenteaodiferente,impossibilitandoaexperiência82
http://ensaiospioneiros.usf.edu.brnecessáriaparaorompimentodopreconceito,criandoummecanismodedefesaparaaquiloqueéestranho(CROCHÍK,2011).ParaMantoan:Oalunoabstratojustificaamaneiraexcludentedeaescolatrataradiferença.Assiméqueseestabelecemascategoriasdealunos:deficientes,carentes,comportados,inteligentes,hiperativos,agressivosetantosmais.Poressaclassificaçãoéqueseperpetuamasdiferençasnaescola.Pordetrásdelaéqueaescolaseprotegedoaluno,nasuasingularidade.(MANTOAN,2015,p.57-58).Segue-seentãoutilizandoosestereótiposcomojustificativaparaopreconceito.Essasgeneralizaçõesfixamoindivíduoemumpadrão,quelimitasuaschancesdedesenvolvimento,poistransformamoindivíduoemsuapeculiaridade(CROCHÍK,1997).Oacessodoalunocomnecessidadeseducativasespeciaise/oudeficiênciasécercadoporpré-conceitos.EmconformidadecomCrochík(1997,p.27)“[...]opré-conceitopodedizerrespeitotantoàspercepções,experiênciasouconceitosjáformulados,quantoàsnecessidadesemocionaisexistentesantesdanovaexperiência[...]”.Devemosnosatentarparaqueessesconhecimentos,jáformulados,nãosetornemobstáculosparaonovo,gerandoopreconceitoquenadamaiséqueumaferramentaparasedefenderdeameaçasimaginárias(CROCHÍK,1997).Nocotidianoescolaropré-conceito,ouseja,opreconceito,encaixa-senestecontextodeproteção:osprofissionaispertencentesàinstituiçãonãosesentempreparadosparaotrabalhocomasdiferenças,tendoemvistaqueaescolapassouanosenquadrandoosalunosemumúnicopadrãoeexcluindoaquelesquenãoseencaixavam.Issotornainevitávelosentimentodeimpotênciadosprofessoresdeeducaçãoespecialeeducaçãoregular,queacreditamquealunoscomdeficiênciaosdesviamdeseupropósitoreal,destruindoarotina,argumentandonãosabercomoensinartaisalunos(O’BRIEN,1990).Háváriosfatoresqueinfluenciamnaconstruçãodeestereótiposnaescola.Osentimentodedespreparoéoquemaisafligeosprofessores.Essainsegurançainicia-senoprofessoremsuaformação,emrazãodoensinofragmentadonoqualaprendeeensina.Oslicenciadosacreditamquenecessitamserinstruídosparalecionaraoalunocomnecessidadeseducativasespeciaise/oudeficiência,comsoluçõespredefinidasparaeventuaisproblemas(MANTOAN,2015).Essaconcepçãosedirecionaparaapadronização,oqueacabaporlevaràexclusão.ParaMantoan(2015,p.81)“[...]formaroprofessornaperspectivadaeducaçãoinclusivaimplicaressignificaroseupapel,odaescola,odaeducaçãoeodaspráticaspedagógicasusuaisdocontextoexcludentedonossoensino[...],quepossuiumsistemafragmentado,quedeterminaotempoeidadequecadaalunodeveadquiriroconhecimentoselecionado.Comisso,permiteacomparaçãoentreosalunos,deixandodeladoaspotencialidadesdecadaum.Essacomparaçãoéperigosa,poiscadaindivíduoaprendedeformasdiferenteseemtemposdiferentes,issonãoésinônimodeincapacidadeesimdeheterogeneidade.SegundoMantoan:Oprofessorinclusivonãoprocuraeliminaradiferençaemfavordeumasupostaigualdadedealunado–tãoalmejadapelosquepregoamahomogeneidadedassalasdeaula.Eleestáatentoaosdiferentestonsdasvozesquecompõematurma,promovendoaharmonia,odiálogo,contrapondo-as,complementando-as(MANTOAN,2015,p.79).Quandooprofessorsedeparacomainclusão,semquetenharefletidosobresuaexperiênciadocente,asensaçãodeincompetênciaéinevitável.Segueentãoumabuscaincansávelparaneutralizaresteincômodo.SegundoMaxHorkheimereTheodorW.Adorno(1985apudCROCHÍK,2011),omedofrenteaodesconhecidogeraatendênciaadominaresse83
http://ensaiospioneiros.usf.edu.brdesconhecidoapartirdaatribuiçãoderegularidadeaosseuscomportamentos.Destaforma,iniciaoenquadramentodosalunostidoscomodiferentes,cadaqualemseurótulo.Proporcionandosegurançaaoindivíduoameaçado,osestereótiposservemdejustificativaparaadominaçãoesetornamobstáculosnaexperiênciaentreoprofessoreoaluno,descartandoaoportunidadedetransformaçãoqueagregariaaprendizagenssignificativasparaambos(CROCHÍK,2011).Sãomuitososprejuízoscausadospelosestereótiposnaeducação,adiscriminaçãodosindivíduoséumdeles.Adiscriminaçãoéoqueocorrequandoopreconceitoentraemaçãoesemanifestanasegregação,queéaseparaçãoimagináriaourealdealguémoudealgumgrupo,enamarginalização,queécolocarestealguémougruponamargem(CROCHIK,2011).Ambassubmetemosindivíduosdiscriminadosaposiçõesinferioresdamaioriadominante.SegundoMantoan:Portudoisso,ainclusãoéprodutodeumaeducaçãoplural,democráticaetransgressora.Elaprovocaumacriseescolar,oumelhorumacrisedeidentidadeinstitucional–que,porsuavez,abalaaidentidadefixadadosprofessoresefazquesejaressignificadaaidentidadefixadadoaluno.Oalunodaescolainclusivaéoutrosujeito,quenãotemumaidentidadedeterminadapormodelosideais,permanentes,essenciais.(MANTOAN2011,p.35).Emrazãodisso,édesumaimportânciaaexperiênciaentreosindivíduosparaqueanãoocorraaconstruçãodepreconceitosfrenteaodiferente,consequentementedesconstruindoosestereótiposnaeducaçãoedandoênfaseàvalorizaçãodadiferença,proporcionandoàspessoasidentidadesqueastornamúnicas,sempossibilidadedepadronização.OpapeldoprofessorparaadesconstruçãodoestereótipoAeducaçãoinclusivaestáemplenodesenvolvimento.Aospoucosestamosconstruindoumarealidadeemqueaeducaçãoéparatodos.ConcordamoscomMantoan(2015,p.81)“[...]queainclusãoescolarnãocabeemumaconcepçãotradicionaldeeducação.Aformaçãodoprofessorinclusivorequeroredesenhodaspropostasdeprofissionalizaçãoexistenteseumaformaçãocontinuadaquetambémmuda[...]”.Nesteprocessodemudançadeparadigmaeducacional,oprofessortemgranderesponsabilidade,emvistaqueéelequemtemocontatodiretocomoaluno,resultandoemumaexperiênciaqueproporcionatransformaçõesparaasduaspartes,podendoserpositivasounegativas.Éimportantepensarqueoprofessoréumaconstruçãosocialemconstantemetamorfose.SegundoBrito:[...]compreensívelépensarqueoprofessornãonasceprofessoresteseconstitui.Eseconstituinãosomentecomofrutodeumdiplomaoudeumasomatizaçãodeconteúdosvistosnasuaformaçãoinicial,necessários,reconheço,masnãosuficientes.OProfessorseconstitui,sobretudocomoresultadodeumavivência,deumprocessodeconstruçãosocial,noqualeminteraçãocomoutrosindivíduose,emespecial,comoaluno,aospoucosvaiconstruindoasuaidentidadeeasuacompetênciaprofissional[...](BRITO,2003,p.43).Nossalegislaçãoprescreveque,apartirdaResoluçãoCNE/CPnº1/2002,queinstituiasDiretrizesCurricularesNacionaisparaaformaçãodeprofessoresdaEducaçãoBásica(BRASIL,2002),todaformaçãoprofissionaldoprofessordevecontemplarconhecimentos84
http://ensaiospioneiros.usf.edu.brteóricossobreinclusão,comosustentaçãoparasuaprática,quepossibilitaafundamentaçãodopensamentocríticodoprofessor,afastandoaconcepçãodarelaçãoeducador-educandoserumarelaçãomeramentenarradora(FREIRE,2016),ouseja,oprofessorcomoaquelequetudosabeeaoalunorestaopapelpassivodaquelequenadatemaensinar.Quandoessaconcepçãoéenfraquecida,oprofessortemachancedeseadicionaraoaluno,“[...]Destamaneira,oeducadorjánãoéoqueapenaseduca,masoque,enquantoeduca,éeducado,emdiálogocomoeducandoque,aosereducado,tambémeduca[...]”(FREIRE,2016,p.120).Emcontrapartida,quandooprofessorseisolaemsuaconcepção“bancária”(FREIRE,2016)emdefesadeseuego,domesmomodoeleseisoladaexperiênciacomooutro.ComoéapresentadoporLajonquière:Oadulto/civilizadonãoduvidadoquefazpoisseriacomoduvidarde/do“simesmo”ou“sipróprio”.Eleapenas“reflexionasobresuaprática”comvistaaaperfeiçoá-latecnicamente.Assimaprofundaaalienaçãode/no“simesmo”,enquantocoisificaacriançaouotempodesuainfânciaàesperadequealguémoualgumrecursovenhaasuturaromal-estarquelheinvade(LAJONQUIÈRE,2001,p.52).Oensinoinclusivopropiciabenefíciosaosprofessores,taiscomoanecessidadedereestruturação,questionando-se,buscandonovoscaminhosemoldandoassuas“teoriaspedagógicas”(MANTOAN,2015).ParaKaragianniseStainback(1999),nessatransformaçãodaprofissãodoensino,osprofessorestêmaoportunidadededesenvolversuashabilidadesprofissionaisemumaesferadecoleguismo,decolaboraçãoedeapoiocomosatoresescolares.Atrocadeexperiênciascomoutrosprofissionaisabreumlequedenovaspossibilidadesdeensinoedeaprendizagem.Umadaspremissasdaeducaçãoinclusivaénãopermitiroisolamentodoaluno,poistodosdevemestarinseridosnoprocesso,segundoaResoluçãoCNE/CEBnº2/2001,queimplementaasDiretrizesNacionaisparaaEducaçãoEspecialnaEducaçãoBásica.Elaestabelece,entreoutrosobjetivos,odeverdematriculartodososalunos,assegurandoumaeducaçãodequalidade,apesardesuaspeculiaridades(TODOSPELAEDUCAÇÃO,2014).Paraisso,devemserelaboradosmeiosdeabordarasegregaçãoeamarginalizaçãocitadasanteriormente,tantocomalunoscomocomosprofessores.Reconhecendooobstáculo,deparamo-noscomumlequemaiordepossibilidadesparasuperá-lo.Abertosaexperiência,háchancedeidentificação.ComonosapresentaCrochík:Seédifícilaidentificaçãocomaspessoasqueconhecemos,tendemosanosfecharnospequenosgruposquenosacolhem;asegregaçãodessespequenosgruposentresipromoveoestranhamento;talvezasidentificaçõesentreaspessoasnessespequenosgrupospudessemservirdemodeloparaasoutrasidentificações.(CHOCHÍK,2011).Tambéméfundamentalqueoprofessorassumaumposicionamentodeesclarecimentoperanteaclassesobreadiferençaapresentadapeloalunoconsideradodeinclusão,abrindoespaçoparaumadiscussãodaspossíveisdificuldadesequaiscaminhosparasuperá-las.Semessaintervenção,osoutrosalunospodemnãoentenderoprocesso,causandooafastamentodoalunoemquestão.EmconformidadecomCrochík(2011,p.40)“Aoscilaçãoeadúvidasãoonascedourodaexperiência;aperguntadascriançasqueserepeteenuncaserespondeguiaacuriosidadeparaoquenãoconhecemos.Sãoelas–aoscilação,adúvidaeapergunta–quepodemreestabeleceraexperiênciapornegaracertezadopreconceito”.85
http://ensaiospioneiros.usf.edu.brParaSchaffnereBuswell(1999,p.69)“[...]todososdefensoresdamelhoriadasescolasparamelhoratenderàsdiferentesnecessidadesdosalunosdevemunir-seereconheceroprincípiodequeasboasescolassãoboasparatodososalunos[...]”.Paraissooprofessorprecisasedesconectardotítulodedetentordeconhecimentoe,juntamentecomosalunos,construiroprocessoeducativo.Essaposturapossibilitaváriasformasdecompreensãoeaprendizagem,emconformidadecomMantoan(2015,p.66)“[...]valeoqueosalunossãocapazesdeaprenderhojeeoquepodemosoferecer-lhesdemelhorparaquesedesenvolvamemumambientericoeverdadeiramenteestimuladordesuascompetências[...]”.Assim,essaexperiênciaentreprofessorealunoproporcionaadesconstruçãodeestereótipossobreainclusão.Éatravésdestecontatoqueambossebeneficiam,mutuamenteossaberespertencentesacadauméoferecidoaooutro,resultandoemreconhecimento,anulandoospreconceitosconstruídossocialmente.ComoafirmaMantoan(2015,p.59)“[...]temosdecombateradescrençaeopessimismodosacomodadosemostrarqueainclusãoéumagrandeoportunidadeparaqueosalunos,paiseeducadoresdemonstremassuascompetências,osseuspodereseassuasresponsabilidadeseducacionais[...]”.Aeducaçãoinclusivarequerdoprofessorumolharcríticoparasuaprópriaprática,seredescobrindocomoprofissional,tambémredescobrindoseusalunosereconstruindoomeioeducacional,deixandoparatrásabuscaporumpadrão,valorizandoasdiferençasdecadaindivíduo.Destaformaeliminandoaconstruçõesdeestereótipos.SegundoMantoan:Nessesambienteseducativos,ensinam-seosalunosavalorizaradiferençapelaconvivênciacomseuspares,peloexemplodosprofessores,peloensinoministradonassalasdeaula,peloclimasocioafetivodasrelaçõesestabelecidasemtodaacomunidadeescolarsemtensões,competições,comespíritosolidárioeparticipativo.Escolasassimconcebidasnãoexcluemnenhumalunodesuassalas,deseusprogramas,dassuasatividadesedoconvívioescolarmaisamplo.Sãocontextoseducacionaisemquetodostêmapossibilidadedeaprenderfrequentandoumamesmaeúnicaturma(MANTOAN,2015,p.66-67).Háaindaquemacreditaqueaeducaçãoinclusivanãopassadeumautopiaeesteéumdosmaioresestereótiposaserdesconstruído,emvistaqueutópicomesmoéaprojeçãodoalunoideal,daturmaideal,doprofessorideal,daescolaideal,emquetodosassumemseuspapeisemumimensosistemapadronizado.“[...]Asescolasdequalidadesãoespaçoseducativosdeconstruçãodepersonalidadeshumanasautônomas,críticas,espaçosondecriançasejovensaprendemaserpessoas[...]”(MANTOAN,2015,p.66),possibilitandoacadaindivíduoseroquerealmenteé,alémdetodaequalquerespecificidadequepossapossuir,aopassoquetambémproporcionaaooutroaexperiêncianecessáriaparaqueocorraoreconhecimentocomoindivíduo,atéentãoestereotipado,resultandonaeliminaçãodopreconceitoevalorizandoadiferença.CONCLUSÃOAeducaçãoinclusivaéummovimentoquelutaparaquetodospossamexercerodireitodeterumaeducaçãodequalidade,momentosdeacolhimentoevalorizaçãodasdiferençascomvalorsocial,trazendorespeitoecooperaçãoparaavidacotidianadaspessoas.Muitosforamosquelutaramparaquechegássemosaomomentoatual.Ainstituiçãoescolaraindatemmuitoquemudar,porémestamudançaconsisteemumatransformaçãosociocultural.Cadainstituiçãodevepriorizarapossibilidadedediferenciação,valorizandoas86
http://ensaiospioneiros.usf.edu.brexperiênciasvividas,asinteraçõesentreaspessoasdoconvívioescolar,dafamíliaedacomunidade.Todososindivíduosqueintegramasociedadenecessitamdeixarqueasexperiênciasdocontatocomooutroosmodifiquem,essaposturatalvezpossibiliteadesconstruçãodopreconceitofrenteaodiferente,resultandonaeliminaçãodosestereótiposedasbarreirasqueotornammaisfrequentes,passandoacompreenderasnecessidadesedificuldadesqueooutroapresenta.Paraisso,contamoscomalegislaçãoquenosofereceembasamentoparaqueodireitodetodososcidadãossejarespeitadoecumprido.Alémdalegislação,oenvolvimentodaequipeescolaréessencialparaoferecerosuportenecessárioparavencerbarreiras,sejamelasarquitetônicas,decomunicaçãoeatitudinais,equeresultememaçõespositivassemprefavorecendoainclusãodetodos.Oprofessoréograndeprotagonistainclusivo,dadoqueasuaposturaperanteadiferençaalteratodooprocessoeducacional.Oseutrabalhoébuscarsemprenovasalternativasdeensinoparapromoveraaprendizagem,fazendocomqueoalunosesintacadavezmaiscapazderealizartarefaseganharautonomia,compartilhandonovasexperiênciasedesafiosaseremvencidos.Aconstruçãodeumprofessorinclusivoéumprocessogradativo.Énassuasvivênciasescolares,queeletemaoportunidadedecolocarempráticateoriasquetalvezsótenhatidocontatoemseusestudos.Nemsempreessasvivênciasfavorecemumaposturainclusivaepodematémesmoacarretaropreconceitoaoqueédiferente,estereotipandooindivíduo.Poressemotivo,aformaçãoprofissionaldoprofessordeve,namedidadopossível,prepará-losparaquestionaredesafiarumambienteescolarexcludente.Comadesconstruçãodosestereótipos,oindivíduotemaoportunidadedeconstruirumrelacionamentoforadosparâmetrospreconceituososproduzidossocialmente,semessadesconstrução,oindivíduoéengessadoemsuaparticularidade.Comisso,perdesuascaracterísticasbásicascomosexo,idade,gostospessoais,paraseridentificadoapenaspeloqueotornadiferente.Essaaçãoprejudicatantooindivíduoestereotipado,quantoopreconceituoso,poisextingueapossibilidadedecompreensãoeexperiênciasmútuas.Amaneiracomqueoprofessorconduzaexperiênciadainclusãoacarretaemexemploatodosseusalunos.Portanto,umprofessorempenhadoaconstruirumaescolaparatodospossibilitaaexperiênciadereconstruçãoapartirdooutro.Édesumaimportânciaqueoprofessordeixeasidealizaçõesdeladoebusqueoautoconhecimentoeoreconhecimentodesinooutro,passandoapensarnaaprendizagemnãoapenasnasuadimensãoindividual,masdeformacoletivaparaquetodossejamvalorizados.REFERÊNCIASANTUNES,C.Inclusão:onascerdeumanovapedagogia.2.ed.SãoPaulo:Principis,2011.89p.APAEBRASIL(Brasil).FederaçãoNacionaldasApaes(Org.).História:Fenapaes,redeApaeesuahistória.[2017].Disponívelem:<https://apaebrasil.org.br/page/2>.Acessoem:10jun.2017ASSEMBLÉIAGERALDASNAÇÕESUNIDAS(Org.).Programadeaçãomundialparaaspessoascomdeficiência.1982.Disponívelem:<http://www.todosnos.unicamp.br:8080/lab/legislacao/legislacao-internacional/PROGRAMA87
http://ensaiospioneiros.usf.edu.brDEACÃOMUNDIALPARAASPESSOASCOMDEFICIÊNCIA.doc/view>.Acessoem:10jun.2017.ASSEMBLÉIAGERALDASNAÇÕESUNIDAS.Convençãosobreosdireitosdacriança.1989.Disponívelem:<https://www.unicef.org/brazil/pt/resources_10120.htm>.Acessoem:10jun.2017.BRASIL.CAMARADOSDEPUTADOS.(Org.).Leinº4.024,de20dedezembrode1961.1961.Disponívelem:<http://www2.camara.leg.br/legin/fed/lei/1960-1969/lei-4024-20-dezembro-1961-353722-publicacaooriginal-1-pl.html>.Acessoem:10jun.2017.BRASIL.CONSELHONACIONALDEEDUCAÇÃO.(Org.).DiretrizesCurricularesNacionaisparaaFormaçãodeProfessoresdaEducaçãoBásica,emnívelsuperior,cursodelicenciatura,degraduaçãoplena.2002.Disponívelem:<http://portal.mec.gov.br/cne/arquivos/pdf/rcp01_02.pdf>.Acessoem:24jun.2017BRASIL.GOVERNODOBRASIL.(Org.).Estatutodacriançaedoadolescentecompleta22anoscomavançosnosdireitos.2012.Disponívelem:<http://www.brasil.gov.br/cidadania-e-justica/2012/07/vinte-e-dois-anos-de-estatuto-da-crianca-e-do-adolescente>.Acessoem:10jun.2017.BRASIL.GrupodeTrabalhoNomeadoPelaPortariaMinisterialNº555.Mec/seesp(Org.).PolíticaNacionaldeEducaçãoEspecialnaPerspectivadaEducaçãoInclusiva.2007.Disponívelem:<http://portal.mec.gov.br/seesp/arquivos/pdf/politica.pdf>.Acessoem:24jun.2017.BRASIL.MINISTÉRIODAEDUCAÇÃO.(Org.).ConheçaoINES.2015.Disponívelem:<http://www.ines.gov.br/conheca-o-ines/43-institucional>.Acessoem:10jun.2017.BRASIL.MINISTÉRIODAEDUCAÇÃO.(Org.).Convençãointeramericanaparaaeliminaçãodetodasasformasdediscriminaçãocontraaspessoasportadorasdedeficiência.1999.Disponívelem:<http://portal.mec.gov.br/seesp/arquivos/pdf/guatemala.pdf>.Acessoem:17jun.2017BRASIL.MINISTÉRIODAEDUCAÇÃO.(Org.).OIBC.2016.Disponívelem:<http://www.ibc.gov.br/o-ibc>.Acessoem:10jun.2017.BRASIL.MINISTÉRIODAEDUCAÇÃO.(Org.).Planejandoapróximadécada:conhecendoas20metasdoplanonacionaldeeducação.2014.Disponívelem:<http://pne.mec.gov.br/images/pdf/pne_conhecendo_20_metas.pdf>.Acessoem:24jun.2017.BRASIL.MinistériodaEducação.SecretariadeEducaçãoEspecial(Org.).Projetoescolaviva:garantindoacessoepermanênciadetodososalunosnaescola.2005.Disponívelem:<http://portal.mec.gov.br/seesp/arquivos/pdf/visaohistorica.pdf>.Acessoem:08out.2017.88
http://ensaiospioneiros.usf.edu.brBRASIL.MinistériodaEducação.SecretariadeEducaçãoEspecial(Org.).Programaeducaçãoinclusiva:direitoadiversidade:afundamentaçãofilosófica.2004.Disponívelem:<http://portal.mec.gov.br/seesp/arquivos/pdf/fundamentacaofilosofica.pdf>.Acessoem:17jun.2017.BRASIL.P.CasaCivil(Org.).Leinº9.394,de20dedezembrode1996.1996.Disponívelem:<http://www.planalto.gov.br/ccivil_03/leis/L9394.htm>.Acessoem:17jun.2017.BRASIL.PORTALBRASIL.(Org.).Declaraçãouniversaldosdireitoshumanosgaranteigualdadesocial.2009.Disponívelem:<http://www.brasil.gov.br/cidadania-e-justica/2009/11/declaracao-universal-dos-direitos-humanos-garante-igualdade-social>.Acessoem:10jun.2017.BRASIL.PRESIDÊNCIADAREPÚBLICA.(Org.).Decretonº3.956,de8deoutubrode2001.2001.Disponívelem:<http://www.planalto.gov.br/ccivil_03/decreto/2001/d3956.htm>.Acessoem:17jun.2017.BRASIL.PRESIDÊNCIADAREPÚBLICA.(Org.).Leino10.172,de9dejaneirode2001.2001.Disponívelem:<http://www.planalto.gov.br/ccivil_03/leis/leis_2001/l10172.htm>.Acessoem:17jun.2017BRASIL.PRESIDÊNCIADAREPÚBLICA.(Org.).PlanodeMetasCompromissoTodospelaEducação.2007.Disponívelem:<http://www.planalto.gov.br/ccivil_03/_ato2007-2010/2007/decreto/d6094.htm>.Acessoem:24jun.2017.BRASIL.PresidênciadaRepública.CasaCivil(Org.).ConstituiçãodaRepúblicaFederativadoBrasilde1988.1988.Disponívelem:<http://www.planalto.gov.br/ccivil_03/Constituicao/Constituicao.htm>.Acessoem:10jun.2017.BRASIL.SenadoFederal.SecretariadeInformaçãoLegislativa(Org.).Decretonº72.425,de3dejulhode1973.1973.Disponívelem:<http://legis.senado.gov.br/legislacao/ListaPublicacoes.action?id=202007>.Acessoem:10jun.2017.BRITO,Nazineide.Educaçãoinclusivaeo(des)preparodoprofessor:brevesconsiderações.2003.Disponívelem:<https://sigaa.ufrn.br/sigaa/public/docente/producao.jsf?siape=6349952>.Acessoem:16set.2017.CONFERÊNCIAMUNDIALSOBREEDUCAÇÃOPARATODOS(Org.).Declaraçãomundialsobreeducaçãoparatodos:conferênciadeJomtien-1990.1990.Disponívelem:<https://www.unicef.org/brazil/pt/resources_10230.htm>.Acessoem:17jun.2017.CROCHÍK,J.L.Educaçãoinclusivaepreconceito:desafiosparaapráticapedagógica.In:MIRANDA,TheresinhaGuimarães;GALVÃOFILHO,TeófiloAlves(Org.).Oprofessoreaeducaçãoinclusiva:formação,práticaselugares.Salvador:Edufba,2012.Cap.3.p.39-59.89
http://ensaiospioneiros.usf.edu.brCROCHÍK,J.L.PRECONCEITOEINCLUSÃO.2011.Disponívelem:<www.seer.ufrgs.br/webmosaica/article/download/22359/13016>.Acessoem:10jul.2017.CROCHÍK,J.L.Preconceito:indivíduoecultura.2.ed.SãoPaulo:RobeEditora,1997.152p.FERNANDES,S.Fundamentosparaeducaçãoespecial.20.ed.Curitiba:IBPEX,2007.102p.FREIRE,P.Pedagogiadooprimido.60.ed.RiodeJaneiro:PazeTerra,2016.284p.INSTITUTOPESTALOZZI(Org.).Quemsomos.[2017].Disponívelem:<http://www.pestalozzi-canoas.org.br/instituto-pestalozzi.php>.Acessoem:10jun.2017.LAJONQUIÈRE,L.Duasnotaspsicanalíticassobreascrianças“comnecessidadeseducativasespeciais”.Disponívelem:<http://www3.fe.usp.br/secoes/inst/novo/acervo_lajonquiere/PDF_SWF/272.pdf>.Acessoem:05maio2017.MANTOAN,M.T.E.AeducaçãoespecialnoBrasil:daexclusãoàinclusãoescolar.[2017].Disponívelem:<http://www.lite.fe.unicamp.br/cursos/nt/ta1.3.htm>.Acessoem:10jun.2017.MANTOAN,M.T.E.Inclusãoescolar–Oqueé?Porquê?Comofazer?SãoPaulo:Moderna,2006.STAINBACK,S.;STAINBACK,W.Inclusão:umguiaparaeducadores.2.ed.PortoAlegre:Artmed,1999.451p.TODOSPELAEDUCAÇÃO(Brasil)(Org.).Conheçaohistóricodalegislaçãosobreainclusão.2014.Disponívelem:<http://www.todospelaeducacao.org.br/reportagens-tpe/31129/conheca-o-historico-da-legislacao-sobre-inclusao>.Acessoem:17jun.2017.Publicadoem26/11/2019.90